Anorganik birikmalar nomenklaturasi
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 535-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 65%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Anorganik birikmalar nomenklaturasi — kimyoviy elementlar va ularning birikmalariga nom beriş tizimi. Nomenklatura modda tarkibini yozma ravişda va oğzaki nutqda aniq ifodalaşi lozim. Anorganik birikmalarning köp va turli-tumanligi ularni nomlaşda ma'lum tizimga asoslanadi. Köpçilik kimyoviy elementlarning nomi lotin nomidagi «ium» qöşimçani «iy» qöşimçaga almaştirib hosil qilinadi. Mac, litium — litiy, barium — bariy va h.k. Qadim zamonlardan beri işlatib kelingan elementlarning nomlari şundayligiça saqlanib qoladi: oltingugurt, temir, mis, rux, qalay, qörğoşin, simob, oltin, kumuş va b. Elementlarning kislorod b-n hosil qilgan birikmalari oksidlar va peroksidlar degan umumiy termin b-n ataladi. Oksidlar tuz hosil qiluvçi va tuz xrsil qilmaydigan oksidlarga bölinadi. Tuz hosil qiluvçi oksidlar öz navbatida asosli, nordon va amfoter oksidlarga ajratiladi. Özgaruvçan valentli elementlarning oksidlarini nomlaş uçun avval elementning nomi, söngra oksid sözi qöşib aytiladi. Mac, FeO — temir (P)-oksid, Ğe2O3—temir (Ş)-oksid va h.k. Elementlarning oltingugurt va galogenlar b-n hosil qilgan birikmalari ham şunday nomlanadi. Mac, CuS— mis (P)-sulfid, ĞeS13 — temir (III) — xlorid va h.k. Metall va gidroksil guruhdan taşkil topgan birikmalar asoslar deb yuritiladi. NaOH — natriy gidroksidi yoki Si(ON)2 — mis gidroksidi bularga misol böladi. Asoslarning asosiy xususiyati, ularning kislotalar b-n tuz hosil kilişidir. Vodorod va kislota qoldiğidan taşkil toptan moddalar kislotalar sifatida qaraladi. Vodorod atomi soni kislota qoddiği valentligiga teng böladi. Kislotadagi vodorod metallga almaşina oladi. Kislotalarning asosiy xususiyati asoslar b-n tuz hosil qilişidir. Kislorodsiz kislotaning nomi kislota hosil qiluvçi elementning nomiga «id» qöşimaçasi qöşiş orqali hosil qilinadi. Mac, H2S — sulfid kislota, HF — ftorid kislota, H2Tye —tellurid kislota. Kislorodli kislotalar va tuzlar özbekçada xalqaro nom b-n ataladi. Mac, HNO2 — nitrit kislota, HNO,— nitrat kislota, H2SO4— sulfat kislota; ularning tuzlari tegişliça nitritlar, nitratlar, sulfatlar deyiladi va h.k. Agar kislota tarkibidagi vodorod atomlarining hammasi metall atomiga almaşgan bölsa, normal tuz, aks holda nordon tuz deb ataladi. Agar tuzlar tarkibida gidroksil guruhi bölsa, asos tuzlar deb ataladi. Normal tuzlarni nomlaşda metall nomiga kislota nomi köşiladi. Mas, NaF — natriy ftorid, Fe2(SO4)3 — temir (III) — sulfat va b. Köp asosli kislotalarning tarkibidagi metallga almaşgan vodorod atomlari soniga karab tuzga nom beriladi. Mas, Na3PO4 — natriy fosfat, Na2HPO4 — natriy gidrofosfat, NaH2PO4 — natriy digidrofosfat; ba'zan bular uç almaşgan, ikki almaşgan, bir almaşgan deb ham ataladi. Kislotalardagi vodorodni metallga yoki asoslardagi gidroksil guruhni kislota qoldiğiga almaştiriş yöli b-n tuzlar hosil kilinadi. Bular örta (normal), nordon va işqoriy tuzlarga bölinadi. Ikki metall va bir kislota qoldiğidan taşkil topganlari qöş tuzlar deyiladi. Bir metall va ikki kislota qoddiğidan taşkil topgani esa aralaş tuzlar deb ataladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АНОРГАНИК БИРИКМАЛАР НОМЕНКЛАТУРАСИ — кимёвий элементлар ва уларнинг бирикмаларига ном бериш тизими. Номенклатура модда таркибини ёзма равишда ва оғзаки нутқда аниқ ифодалаши лозим. Анорганик бирикмаларнинг кўп ва турли-туманлиги уларни номлашда маълум тизимга асосланади. Кўпчилик кимёвий элементларнинг номи лотин номидаги «ium» қўшимчани «ий» қўшимчага алмаштириб ҳосил қилинади. Mac, litium — литий, barium — барий ва ҳ.к. Қадим замонлардан бери ишлатиб келинган элементларнинг номлари шундайлигича сақланиб қолади: олтингугурт, темир, мис, рух, қалай, қўрғошин, симоб, олтин, кумуш ва б. Элементларнинг кислород б-н ҳосил қилган бирикмалари оксидлар ва пероксидлар деган умумий термин б-н аталади. Оксидлар туз ҳосил қилувчи ва туз хрсил қилмайдиган оксидларга бўлинади. Туз ҳосил қилувчи оксидлар ўз навбатида асосли, нордон ва амфотер оксидларга ажратилади. Ўзгарувчан валентли элементларнинг оксидларини номлаш учун аввал элементнинг номи, сўнгра оксид сўзи қўшиб айтилади. Mac, FeO — темир (П)-оксид, Ғе2О3—темир (Ш)-оксид ва ҳ.к. Элементларнинг олтингугурт ва галогенлар б-н ҳосил қилган бирикмалари ҳам шундай номланади. Mac, CuS— мис (П)-сульфид, ҒеС13 — темир (III) — хлорид ва ҳ.к. Металл ва гидроксил гуруҳдан ташкил топган бирикмалар асослар деб юритилади. NaOH — натрий гидроксиди ёки Си(ОН)2 — мис гидроксиди буларга мисол бўлади. Асосларнинг асосий хусусияти, уларнинг кислоталар б-н туз ҳосил килишидир. Водород ва кислота қолдиғидан ташкил топтан моддалар кислоталар сифатида қаралади. Водород атоми сони кислота қоддиғи валентлигига тенг бўлади. Кислотадаги водород металлга алмашина олади. Кислоталарнинг асосий хусусияти асослар б-н туз ҳосил қилишидир. Кислородсиз кислотанинг номи кислота ҳосил қилувчи элементнинг номига «ид» қўшимачаси қўшиш орқали ҳосил қилинади. Mac, H2S — сульфид кислота, HF — фторид кислота, Н2Те —теллурид кислота. Кислородли кислоталар ва тузлар ўзбекчада халқаро ном б-н аталади. Mac, HNO2 — нитрит кислота, HNO,— нитрат кислота, H2SO4— сульфат кислота; уларнинг тузлари тегишлича нитритлар, нитратлар, сульфатлар дейилади ва ҳ.к. Агар кислота таркибидаги водород атомларининг ҳаммаси металл атомига алмашган бўлса, нормал туз, акс ҳолда нордон туз деб аталади. Агар тузлар таркибида гидроксил гуруҳи бўлса, асос тузлар деб аталади. Нормал тузларни номлашда металл номига кислота номи кўшилади. Мас, NaF — натрий фторид, Fe2(SO4)3 — темир (III) — сульфат ва б. Кўп асосли кислоталарнинг таркибидаги металлга алмашган водород атомлари сонига караб тузга ном берилади. Мас, Na3PO4 — натрий фосфат, Na2HPO4 — натрий гидрофосфат, NaH2PO4 — натрий дигидрофосфат; баъзан булар уч алмашган, икки алмашган, бир алмашган деб ҳам аталади. Кислоталардаги водородни металлга ёки асослардаги гидроксил гуруҳни кислота қолдиғига алмаштириш йўли б-н тузлар ҳосил килинади. Булар ўрта (нормал), нордон ва ишқорий тузларга бўлинади. Икки металл ва бир кислота қолдиғидан ташкил топганлари қўш тузлар дейилади. Бир металл ва икки кислота қоддиғидан ташкил топгани эса аралаш тузлар деб аталади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.