Ansoriy

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 538–539-b. — ziyouz.com

Ansoriy (taxallusi; asl ismi Abu Ismoil Abdulloh ibn Muhammad Hiraviy) (1006—Hirot— 1088) - mutafakkir, faylasuf va şoir. Tasavvufning yirik namoyandasi. Nasabi ansorlarga taqaladi (taxallusi şundan olingan).

21 yoşida ilm oliş uçun Tus, Bistom, Nişopurga borgan. 1033 y.da piri Haraqoniy, 1049 y.da şayx Abu Sayd Abulxayr b-n tanişgan. Dunyoqaraşi vujudiyun (panteizm)ga moyil. Hirotda şayxulislom va pir darajasiga kötarilgan. Arab va fors tilida ijod qilgan. Forsiy adabiyot tarixida nasrda saj'ga asos solgan va nasriy asarlarda birinçi bölib şe'riy parçalar keltirgan.

Şe'riy merosi 3 devondan iborat (birortasi ham töliq saqlanmagan). Falsafa va tasavvufga oid «Kaşf ul-asror» («Sirlar kaşfi»), «Ilohiynoma», «Zod ul-orifiyn» («Oriflar yöl oziği»), «Kanz us-solikin» («Yölovçilar boyligi»), «Qalandarnoma», «Zamm ul-kalom va axlixi» («Kalom va kalom ahlining tanqidi»), «Manozil us-soirin» («Sayr etuvçilarning manzillari») kabi asarlar yozgan. A. Sullamiy (941—1024) ning «Tabaqot ustsufiya» («Tasavvuf tabaqalari») asarini arabçadan forsiyga ögirgan. Adabiyotşunoslik, nazm va nayerga oid «Munojot va maqolot», «Ganjnoma», «Anis ul-muridin va şams ul-majolis» («Muridlar dösti va majlislar quyoşi» yoki «Yusuf va Zulayho»), «Nasihatnoma», «Tuhfat ul-vuzaro» («Vazirlarga tuhfa») va b. asarlar yaratgan. Asarlarining köpçiligi pand-nasihat tarzida. Ularda kişilarni ilm-ma'rifatga çaqirgan, hukmdorlarni adolatli, xalqqa tayanç bölişga da'vat etgan, insonparvarlik, gözal insoniy fazilatlar, xalqqa xizmat qilişni uluglagan. «Munojot va maqolot», «Manozil us-soirin» kabi asarlari, ayniqsa, maşhur bölgan. Navoiy A.ni «muqarrabi boriy» («Tangrining yaqini») deb tilga oladi. Boysunğur Mirzo Hirotda A. qabriga muhtaşam maqbara bunyod etgan (1425—27). Navoiy u yerda xonaqoh qurdirib, atrofini yana obod qilgan (q. Abdulloh Ansoriy maqbarasi).

Ad.: Karomatov H., Abdullo Ansoriy ijtimoiy qaraşlarining ayrim xususiyatlari |Adabiy meros], 1981, № 3.

Q.: Abdulloh Ansoriy maqbarasi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АНСОРИЙ (тахаллуси; асл исми Абу Исмоил Абдуллоҳ ибн Муҳаммад Ҳиравий) (1006—Ҳирот— 1088) - мутафаккир, файласуф ва шоир. Тасаввуфнинг йирик намояндаси. Насаби ансорларга тақалади (тахаллуси шундан олинган).

21 ёшида илм олиш учун Тус, Бистом, Нишопурга борган. 1033 й.да пири Ҳарақоний, 1049 й.да шайх Абу Сайд Абулхайр б-н танишган. Дунёқараши вужудиюн (пантеизм)га мойил. Ҳиротда шайхулислом ва пир даражасига кўтарилган. Араб ва форс тилида ижод қилган. Форсий адабиёт тарихида насрда сажъга асос солган ва насрий асарларда биринчи бўлиб шеърий парчалар келтирган.

Шеърий мероси 3 девондан иборат (бирортаси ҳам тўлиқ сақланмаган). Фалсафа ва тасаввуфга оид «Кашф ул-асрор» («Сирлар кашфи»), «Илоҳийнома», «Зод ул-орифийн» («Орифлар йўл озиғи»), «Канз ус-соликин» («Йўловчилар бойлиги»), «Қаландарнома», «Замм ул-калом ва ахлихи» («Калом ва калом аҳлининг танқиди»), «Манозил ус-соирин» («Сайр этувчиларнинг манзиллари») каби асарлар ёзган. А. Сулламий (941—1024) нинг «Табақот устсуфийа» («Тасаввуф табақалари») асарини арабчадан форсийга ўгирган. Адабиётшунослик, назм ва наерга оид «Муножот ва мақолот», «Ганжнома», «Анис ул-муридин ва шамс ул-мажолис» («Муридлар дўсти ва мажлислар қуёши» ёки «Юсуф ва Зулайҳо»), «Насиҳатнома», «Туҳфат ул-вузаро» («Вазирларга туҳфа») ва б. асарлар яратган. Асарларининг кўпчилиги панд-насиҳат тарзида. Уларда кишиларни илм-маърифатга чақирган, ҳукмдорларни адолатли, халққа таянч бўлишга даъват этган, инсонпарварлик, гўзал инсоний фазилатлар, халққа хизмат қилишни улуглаган. «Муножот ва мақолот», «Манозил ус-соирин» каби асарлари, айниқса, машҳур бўлган. Навоий А.ни «муқарраби борий» («Тангрининг яқини») деб тилга олади. Бойсунғур Мирзо Ҳиротда А. қабрига муҳташам мақбара бунёд этган (1425—27). Навоий у ерда хонақоҳ қурдириб, атрофини яна обод қилган (қ. Абдуллоҳ Ансорий мақбараси).

Ад.: Кароматов Ҳ., Абдулло Ансорий ижтимоий қарашларининг айрим хусусиятлари |Адабий мерос], 1981, № 3.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.