Antarktida
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 540–542-b. — ziyouz.com
Antarktida — Antarktika Jan. kutb oblastining markaziy qismini egallagan materik. Mayd. 12,4 mln. km2, şelf muzliklari va ular orqali materikka tutaşgan orollar b-n birgalikda 13,975 mln. km2. Doimiy aholisi yöq. Örtaça bal. 2040 m, eng baland joyi 5140 m (Elsuort toğidagi Vinson çöqqisi). Dengiz sohillarida ayrim ilmiy st-yalar va dengiz hayvonlarini ovlaydigan bazalar bor. A. Atlantika, Hind va Tinç okeanlarining jan. qismlari (Jan. okean) b-n öralgan. Qirğoq çiziği deyarli tekis va uz. qariyb 30 ming km, köpinça bir neça ön m keladigan tik muz jarliklaridan iborat. Materikka Ross va Ueddell dengizlari ança kirib turadi.
Muz qoplami va relyefi. A.ning 99% yuzasi qalin materik muzligi b-n qoplangan (taxm. 13,0 mln. km2). Muzning örtaça qalinligi 1720 m, eng qalin joyi 4300 m. Muzliklarning hajmi taxm. 24 mln. km3. Yer şaridagi hoz. muzliklarning maydoni jihatdan 87% A.dadir. Muzdan xoli yerlar voha körinişida uçraydi. Aksari kutbiy ilmiy st-yalar şu vohalarda joylaşgan. Muzliklar materikning markaziy qismidan atrofiga siljib, dengizga tuşib boradi va köpinça sinib aysberglar hosil qiladi. Mirniy st-yasi yaqinida muzning yillik harakati 30 — 40 m dan 350 — 400 m gaça. Ba'zi joylarda muzliklarning uçlari dengizga önlarça km kirib boradi. Muz ostidagi relyef çuqur bölgan joylarda muz ayniqsa tez siljiydi. Eng yirik muzliklar Viktoriya Yeri toğ tizmasidadir. Birdmor muzligining uz. 180 km, eni 15 — 20 km. Bir-biriga yaqin bölgan muz tillari orasida siljimaydigan muzlar — şelf muzliklari hosil bölgan. A.da 14 ta şelf muzligi bor (eng yirigi Ross muzligi — 488 ming km2); bu muzliklarning umumiy mayd. taxm. 900 ming km2. A. relyefi 3-Xalqaro geofizika yiliga qadar yaxşi örganilmagan edi. Rossiya, Angliya va Amerika A. ekspeditsiyalarining işlari natijasida A. yer yuzasi dengiz sathidan («Polyus nedostupnosti» st-yasi yaqinida) 800 m, geofizik qutbda 1285 m (Amundsen-Skott st-yasi) balandlikda, biroq Litl-Amerika — Berd st-yalari oraligi dengiz sathidan 1000 m past ekanligi aniqlandi. Antarktida ekspeditsiyalarining ma'lumotiga qaraganda, muz qoplamining eng baland joyi taxm. 4000 m bölib, Sovetskoye platosi yaqinidadir. A. — yer yuzasi juda past-baland materik bölib, juda köp orollar b-n örab olingan. Geologik tuzilişi va relyefi xususiyatlariga köra, A. Ueddell hamda Ross dengizlarining jan. qismlarini birlaştirib turadigan çiziq böylab Şarqiy A. va Ğarbiy A.ga bölinadi.
Şarqiy A.ning köp qismi (butun materikning taxm. 3/4 qismi) yaxlit bölib, xdmma joyi deyarli bir xil. Kembriy davridan oddin paydo bölgan zaminning kristalli jinslari (granit, gneys, kristall slanets) ustida ança yoş çökindi yotkiziklar (devon davridan trias davrigaça paydo bölgan jinslar) — qumtoş, oxaktoş va slanetslar yotadi, bu yerlarda katta toşkömir konlari bor (Viktoriya Yeri). Boşqa foydali qazilmalardan te-mir rudasi, slyuda, mis, qörğoşin, pyx, 20° Grinviçdan ğarbga 0° Grnnviçdan şarqqa 20' grafit va b. ham kad. jinslar b-n boğliq; Yer pöstining sinişi va yorilişi hamda yovdoş joylarning kötarilişi va pasayişi Şarqiy A.ning hoz. relyefini hosil qilgan. Yer pösti yorilganda kuçli vulkanlar otilib bazalt, tuf qoplamlari (Qiroliça Mod Yeri) va vulkan konuslarini hosil qilgan (Gaussberg toği). Vulkan otilişlari hozir ham tingan emas (Ross o.dagi Erebus vulkani — 3794 m). Sohillarda muz qalqonini bir neça joyda toğ tizmalari yorib çiqadi: Brittaniya (3209 m), Qiroliça Aleksandra toği (4572 m), Markem toği (4350 m), Nyu-Şvabenlend toğlari bor. Ğarbiy A. (Ross dengizining ğarbiy sohilidan Greyam Yerigaça) ning köp qismi tokembriy Antarktida platformasidan iborat bölib, ança keyin paydo bölgan burmali toğ tizmalari b-n öralgan.
Iqlimi. A.da sohillarini istisno qilganda, kontinental qutbiy iqlim hukmron: t-ra hamma vaqt 0° dan past böladi va yoğin juda kam yoğadi. Yer yuzasi muzlikdan iborat hamda baland bölganidan havo massalari antitsiklon rejimini hosil qiladi. Yoz, kuz paytlarida materik çekkalarida siklonlar paydo bölib, içki r-nlarga ham kirib boradi. Yozda (dek., yanv., fev.) A.da bulutsiz kunlar köp böladi, şuning uçun quyoş nisbatan köproq ilitadi, lekin quyoş nuri muzdan köp qaytadi (örta hisobda 90%), oqibatda quyoş issiqligi Şim. yarim şarning xuddi şu kengliklaridagiga nisbatan 4 — 5 marta kam. Materikning markaziy qismida eng sovuq oylarning örtaça t-rasi — 60°, —70°, yoz oylariniki — 30° dan —50° gaça; sohilda qişda — 8° dan — 35° gaça, yozda 0 — 5° böladi. Örtaça yillik t-ra — 50° ga yaqin. Mutlaq minimum — 89,2° (Vostok st-yasi). Bu esa butun Yer şarida eng past tradir. Yer yuzasi sovuq va atrofdagi dengizlar iliqroq bölganidan tez-tez kuçli şamollar bölib turadi (ba'zan şamol tezligi sekundiga 90 m ga boradi).
Yoğin eng köp (700 — 1000 mm) yoğadigan zona dengiz sohili bölib, eni 15 km ga yetadi: içki r-nlarda yiliga atigi 30 — 50 mm yoğin tuşadi. Iliq paytlarda ham köpinça qor yoğadi. Havoning nisbiy namligi örta hisobda 73 — 78%.
Ösimliklari. Ösimlik turlari (lişayniklar, zamburuğlar, bakteriya va suvötlar) kam va öziga xos, ammo ular materikning eng sovuq joylarida ham uçraydi.
Hayvonlardan tyulenlar (ueddell tyuleni, qisqiçbaqaxör tyulen, dengiz qoploni, ross tyuleni, dengiz fillari) va quşlardan pomornikning ikki turi, adeli va imperator pingvinlari uçraydi.
Tadqiq qiliniş tarixi. 1820 y.da A. qirğoğiga F. F. Bellinsgauzen — M. P. Lazarev boşçiligidagi rus ekspeditsiyasi kemalari yaqinlaşib borgan. Materikning umumiy qiyofasi 19-a.da xaritaga tuşirilgan. A.da 1898 — 1900 y.larda norveg tadqiqotçisi K. Borxgrevink birinçi marta (Viktoriya Yerida) qişlagan. 20-a. boşlarida qutb tadqiqotçilari R. Skott (1901 — 04, 1910 - 12), E. Şeklton (1907 -09), R. Amundsen (1910 - 12), D. Mouson (1911 — 13) va b. materikning içki r-nlarigaça bordilar. 1909 y. 16yanv.da Şeklton ekspeditsiyasi katnaşçilari Jan. magnit qugbiga, 1911 y. 11 dek.da R. Amundsen, 1912 y. 18 yanv.da esa R. Skott Jan. geografik qutbga yetib bordilar. 1928 y.dan A. samolyotlar yordamida örganila boşladi. Ani örganiş sohasida amerikalik J G. Uilkins (1928 — 30), ingliz L. Elsuort (1935 -36, 1938 - 39), amerikalik R. E. Berd (1928 — 30; 1933 — 35; 1939 — 41; 1946 — 47) va Finn Ronne (1946 — 48) ançagina iş qildilar.
Xalqaro geofizika yili (1957 — 58) munosabati b-n va sönggi davrlarda turli mamlakatlarning ilmiy qutbiy st-yalari qurilgan, 1991 y.ga kelib 48 ta ilmiy st-ya işlab turdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АНТАРКТИДА — Антарктика Жан. кутб областининг марказий қисмини эгаллаган материк. Майд. 12,4 млн. км2, шельф музликлари ва улар орқали материкка туташган ороллар б-н биргаликда 13,975 млн. км2. Доимий аҳолиси йўқ. Ўртача бал. 2040 м, энг баланд жойи 5140 м (Элсуорт тоғидаги Винсон чўққиси). Денгиз соҳилларида айрим илмий ст-ялар ва денгиз ҳайвонларини овлайдиган базалар бор. А. Атлантика, Ҳинд ва Тинч океанларининг жан. қисмлари (Жан. океан) б-н ўралган. Қирғоқ чизиғи деярли текис ва уз. қарийб 30 минг км, кўпинча бир неча ўн м келадиган тик муз жарликларидан иборат. Материкка Росс ва Уэдделл денгизлари анча кириб туради.
Муз қоплами ва рельефи. А.нинг 99% юзаси қалин материк музлиги б-н қопланган (тахм. 13,0 млн. км2). Музнинг ўртача қалинлиги 1720 м, энг қалин жойи 4300 м. Музликларнинг ҳажми тахм. 24 млн. км3. Ер шаридаги ҳоз. музликларнинг майдони жиҳатдан 87% А.дадир. Муздан холи ерлар воҳа кўринишида учрайди. Аксари кутбий илмий ст-ялар шу воҳаларда жойлашган. Музликлар материкнинг марказий қисмидан атрофига силжиб, денгизга тушиб боради ва кўпинча синиб айсберглар ҳосил қилади. Мирний ст-яси яқинида музнинг йиллик ҳаракати 30 — 40 м дан 350 — 400 м гача. Баъзи жойларда музликларнинг учлари денгизга ўнларча км кириб боради. Муз остидаги рельеф чуқур бўлган жойларда муз айниқса тез силжийди. Энг йирик музликлар Виктория Ери тоғ тизмасидадир. Бирдмор музлигининг уз. 180 км, эни 15 — 20 км. Бир-бирига яқин бўлган муз тиллари орасида силжимайдиган музлар — шельф музликлари ҳосил бўлган. А.да 14 та шельф музлиги бор (энг йириги Росс музлиги — 488 минг км2); бу музликларнинг умумий майд. тахм. 900 минг км2. А. рельефи 3-Халқаро геофизика йилига қадар яхши ўрганилмаган эди. Россия, Англия ва Америка А. экспедицияларининг ишлари натижасида А. ер юзаси денгиз сатҳидан («Полюс недоступности» ст-яси яқинида) 800 м, геофизик қутбда 1285 м (Амундсен-Скотт ст-яси) баландликда, бироқ Литл-Америка — Бэрд ст-ялари оралиги денгиз сатҳидан 1000 м паст эканлиги аниқланди. Антарктида экспедицияларининг маълумотига қараганда, муз қопламининг энг баланд жойи тахм. 4000 м бўлиб, Советское платоси яқинидадир. А. — ер юзаси жуда паст-баланд материк бўлиб, жуда кўп ороллар б-н ўраб олинган. Геологик тузилиши ва рельефи хусусиятларига кўра, А. Уэдделл ҳамда Росс денгизларининг жан. қисмларини бирлаштириб турадиган чизиқ бўйлаб Шарқий А. ва Ғарбий А.га бўлинади.
Шарқий А.нинг кўп қисми (бутун материкнинг тахм. 3/4 қисми) яхлит бўлиб, хдмма жойи деярли бир хил. Кембрий давридан оддин пайдо бўлган заминнинг кристалли жинслари (гранит, гнейс, кристалл сланец) устида анча ёш чўкинди ёткизиклар (девон давридан триас давригача пайдо бўлган жинслар) — қумтош, охактош ва сланецлар ётади, бу ерларда катта тошкўмир конлари бор (Виктория Ери). Бошқа фойдали қазилмалардан те-мир рудаси, слюда, мис, қўрғошин, pyx, 20° Гринвичдан ғарбга 0° Грннвичдан шарққа 20’ графит ва б. ҳам кад. жинслар б-н боғлиқ; Ер пўстининг синиши ва ёрилиши ҳамда ёвдош жойларнинг кўтарилиши ва пасайиши Шарқий А.нинг ҳоз. рельефини ҳосил қилган. Ер пўсти ёрилганда кучли вулканлар отилиб базальт, туф қопламлари (Қиролича Мод Ери) ва вулкан конусларини ҳосил қилган (Гауссберг тоғи). Вулкан отилишлари ҳозир ҳам тинган эмас (Росс о.даги Эребус вулкани — 3794 м). Соҳилларда муз қалқонини бир неча жойда тоғ тизмалари ёриб чиқади: Бриттания (3209 м), Қиролича Александра тоғи (4572 м), Маркем тоғи (4350 м), Нью-Швабенленд тоғлари бор. Ғарбий А. (Росс денгизининг ғарбий соҳилидан Грейам Еригача) нинг кўп қисми токембрий Антарктида платформасидан иборат бўлиб, анча кейин пайдо бўлган бурмали тоғ тизмалари б-н ўралган.
Иқлими. А.да соҳилларини истисно қилганда, континентал қутбий иқлим ҳукмрон: т-ра ҳамма вақт 0° дан паст бўлади ва ёғин жуда кам ёғади. Ер юзаси музликдан иборат ҳамда баланд бўлганидан ҳаво массалари антициклон режимини ҳосил қилади. Ёз, куз пайтларида материк чеккаларида циклонлар пайдо бўлиб, ички р-нларга ҳам кириб боради. Ёзда (дек., янв., фев.) А.да булутсиз кунлар кўп бўлади, шунинг учун қуёш нисбатан кўпроқ илитади, лекин қуёш нури муздан кўп қайтади (ўрта ҳисобда 90%), оқибатда қуёш иссиқлиги Шим. ярим шарнинг худди шу кенгликларидагига нисбатан 4 — 5 марта кам. Материкнинг марказий қисмида энг совуқ ойларнинг ўртача т-раси — 60°, —70°, ёз ойлариники — 30° дан —50° гача; соҳилда қишда — 8° дан — 35° гача, ёзда 0 — 5° бўлади. Ўртача йиллик т-ра — 50° га яқин. Мутлақ минимум — 89,2° (Восток ст-яси). Бу эса бутун Ер шарида энг паст традир. Ер юзаси совуқ ва атрофдаги денгизлар илиқроқ бўлганидан тез-тез кучли шамоллар бўлиб туради (баъзан шамол тезлиги секундига 90 м га боради).
Ёғин энг кўп (700 — 1000 мм) ёғадиган зона денгиз соҳили бўлиб, эни 15 км га етади: ички р-нларда йилига атиги 30 — 50 мм ёғин тушади. Илиқ пайтларда ҳам кўпинча қор ёғади. Ҳавонинг нисбий намлиги ўрта ҳисобда 73 — 78%.
Ўсимликлари. Ўсимлик турлари (лишайниклар, замбуруғлар, бактерия ва сувўтлар) кам ва ўзига хос, аммо улар материкнинг энг совуқ жойларида ҳам учрайди.
Ҳайвонлардан тюленлар (уэдделл тюлени, қисқичбақахўр тюлень, денгиз қоплони, росс тюлени, денгиз филлари) ва қушлардан поморникнинг икки тури, адели ва император пингвинлари учрайди.
Тадқиқ қилиниш тарихи. 1820 й.да А. қирғоғига Ф. Ф. Беллинсгаузен — М. П. Лазарев бошчилигидаги рус экспедицияси кемалари яқинлашиб борган. Материкнинг умумий қиёфаси 19-а.да харитага туширилган. А.да 1898 — 1900 й.ларда норвег тадқиқотчиси К. Борхгревинк биринчи марта (Виктория Ерида) қишлаган. 20-а. бошларида қутб тадқиқотчилари Р. Скотт (1901 — 04, 1910 - 12), Э. Шеклтон (1907 -09), Р. Амундсен (1910 - 12), Д. Моусон (1911 — 13) ва б. материкнинг ички р-нларигача бордилар. 1909 й. 16янв.да Шеклтон экспедицияси катнашчилари Жан. магнит қугбига, 1911 й. 11 дек.да Р. Амундсен, 1912 й. 18 янв.да эса Р. Скотт Жан. географик қутбга етиб бордилар. 1928 й.дан А. самолётлар ёрдамида ўрганила бошлади. Ани ўрганиш соҳасида америкалик Ж Г. Уилкинс (1928 — 30), инглиз Л. Элсуорт (1935 -36, 1938 - 39), америкалик Р. Э. Бэрд (1928 — 30; 1933 — 35; 1939 — 41; 1946 — 47) ва Финн Ронне (1946 — 48) анчагина иш қилдилар.
Халқаро геофизика йили (1957 — 58) муносабати б-н ва сўнгги даврларда турли мамлакатларнинг илмий қутбий ст-ялари қурилган, 1991 й.га келиб 48 та илмий ст-я ишлаб турди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.