Antarktika

Antarktika — Yer şarining Jan. kutb oblasti. A.ga Antarktida materigi, Atlantika, Hind va Tinç okeanlarining şu materikka tutaş qismlari, şuningdek Antarktida yaqinidagi orollar kiradi. A. tabiiy-geografik çegarasi taxm. 50 — 60° j.k.dan ötadi. A. mayd. 52,5 mln. km2. A.da materik sayozligi boşqa materiklarga nisbatan çuqurroq (500 m), tik materik yon bağri çuq. 4000 — 5000 m li (eng çuquri 8428 m, Jan. Sandviç novida) keng botikdar şaklida davom etadi. Botiqlar suv osti toğ tizimlari b-n bulingan. Bu tizmalarning ba'zi çöqqilari okean yuzasidan kötarilib, kiçikroq orollarni hosil qilgan (Buve, Kroze, Kergelen, Xerd, Makuori; Jan. Georgiya, Jan. Sandviç, Jan. Orkni o. guruhi).

A. antarktika va subantarktika mintaqasida joylaşgan. A. iqlimi uning yuqori kengliklarda joylaşganligi, şuningdek okean ustidagi antitsiklonlarning özaro munosabati b-n belgilanadi. Siklonlarning şim. qismida ğarbiy şamollar, jan.da esa şarqiy şamollar kuçli. A. oblastining atmosfera sirkulyatsiyasi okean sirkulyatsiya tizimini yuzaga keltiradi. A. şim. qismida kuçli A. oqimi, jan.da aylanma siklon oqimlari hukmron. Qitadan şim.ga tomon dengiz muzlari va aysberglar iliq suvlargaça oqib çiqadi va eriydi. Qişda dengiz muzliklari 1000 km kenglikgaça ham tarqaladi, yezda esa qirğoq atroflarida harakatlanadi. Yiliga aysberglar körinişida örtaça 2000 km3 çuçuk muzlar okeanga tuşadi. A.ning ustki suvlari t-rasi qişda — 1,8° dan 2° gaça, yozda 2° dan 3,5° gaça, şörligi 34% atrofida. A. suvlari jonli organizmga boy. A. ösimlik va hayvonot dunyosi alohida Antarktika biogeografik oblastini taşkil etadi. Xalqaro-huquqiy şartnomaga asosan A.dan butun dunyo mamlakatlari umumiy va teng miqyosda, faqat tinçlik maqsadida foydalanişlari mumkin. Harbiy tadbirlarning barçasi (harbiy bazalar quriş, harbiy maşqlar ötkaziş, yadro qurollarini sinab köriş, radioaktiv moddalar taşlaş) taqiqlanadi. Şartnoma tufayli bu yerda erkin ilmiy tadqiqot işlari olib boriş mumkin. A. xalqaro boşqaruvdan xolis.