Antibiotiklar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 546–547-b. — ziyouz.com
Antibiotiklar (anti ... va yun. bios — hayot) — ba'zi mikroorganizmlar (zamburuğlar, bakteriyalar), hayvon töqimalari va ayrim yuksak ösimliklar hayot faoliyati natijasida hosil böladigan va turli xil mikroblarning ösişi hamda rivojlanişini töxtatadigan organik moddalar. A. terminini Amerika olimi 3. Vaksman mikroblarda hosil bölib, boşqa mikroblarga qarşi ta'sir etadigan moddalarga nisbatan taklif etgan. A. kasallantiruvçi (patogen) mikroblardagi moddalar almaşinuvini buzib, ularni öldiradi yoki ösişini töxtatadi. A. turli mikroblarga turliça ta'sir etadi. Mas, bir antibiotik ma'lum bir mikrobga kuçli ta'sir etgani holda, boşqa mikrobga kuçsiz ta'sir qiladi yoki butunlay ta'sir qilmaydi; A.ning köpçiligi faqat mikroblarni emas, balki odam, hayvon va ösimlik organizmini (töqima va hujayralarini) ham yemiradi. Şuning uçun tibbiyot, veterinariya va ösimlikşunoslikda uning faqat zararli mikroblarni öldiradigan, ammo odam, hayvon va ösimlik organizmini yemirmaydigan turlarigina işlatiladi. Birinçi antibiotik preparat (tirotritsin)ni 1939 y.da Dyubo tuproqda yaşovçi Bacillus brevis nomli bakteriyadan oddi. 1941 y.da ingliz olimi X. Flori b-n A. Fleming moğor zamburuği (Penicilium poşit)ning bulon filtratidan penitsillin, G. F. Gauze va M. G. Brajnikova 1942 y.da tuproq bakteriyalaridan gramitsidin, 3. A. Vaksman 1944 y.da Streptomyces griseus nomli zamburuğdan streptomitsin olişga muyassar böldi. Hozirgaça A.ning 2000 dan ortiq turi aniqlandi va bu iş davom ettirilmoqda. Amaliyotda faqat 10 — 20 tasi (penitsillin, streptomitsin, oksitetratsiklin, sefaloridin, eritromitsin, levomitsetin va b.) köllanilmoqda. A. turli mikroorganizmlarga bir qadar öziga xos ta'sir körsatadi. Mac, penitsillin grammusbat mikroorganizmlarga, streptomitsin esa, aksinça, grammanfiy mikroorganizmlarga kuçliroq ta'sir etadi. Ta'sir doirasi keng A., mas, tetratsiklinlar bir qança bakteriyalarga qarşi ta'sir qiladi. Penitsillinning ta'siri mikrob hujayrasi devorining sintezini tormoz qilişga boğliq ekanligi ma'lum. Boşka bir kagor A. mikrob hujayrasida oqsillar va nuklein kislotalar biosintezining maxsus bosqiçlariga aralaşadi. A. stafilokokk va streptokokklar paydo qiladigan septik kasalliklar, zotiljam, iç terlama, toşmali terlama, vabo, sil kabi turli yukumli kasalliklarni davolaş va oddini oliş uçun kuçli vositadir. Ular ayniqsa nafas yöllari, me'da, içak, siydik yöli va jinsiy a'zolar kasalliklarini davolaşda yaxşi naf beradi. Ba'zi A. parranda, çöçqa va buzoqlar ösişini tezlatiş, ovqatning özlaştirilişini orttiriş maqsadida ularning asosiy ovqatiga qöşimça qilib beriladi. A. hujayraga tanlab tormozlovçi ta'sir körsatganidan biokimyoviy jarayonlarning ayrim bosqiçlarini, hujayra ösişini ta'minlaydigan DNK, RNK, oqsillar va hujayra devori sintezi hamda funksiyasi orasidagi munosabatlarni aniqlaşda muhim ahamiyatga ega. Ulardan oziq-ovqat sanoatida (konservalaş) ham keng foydalaniladi.
Qişloq xöjaligida — ösimliklarni zamburuğli va bakterial kasalliklardan himoya qiliş uçun işlatiladi (q. Mikrobiologik himoya usuli). Kasallik qözğatuvçilarga ta'sir qiliş tarziga qarab A. bevosita ta'sir etuvçi A.; kasallik qözğatuvçilar ajratgan toksinlarni neytrallovçi A.; xöjayin ösimlikka ta'sir etuvçi A.; ösimlik tanasida yuqori faol moddalarga aylanadigan va ösimliklarning kasalliklarga çidamliligini oşiradigan (bilvosita ta'sirga ega) A.ga bölinadi. Streptomitsin, terramitsin, digidrostreptomitsin, grizeofulvin (grizovin), anizo-mitsin, omfoterpsin, filitsin va b. sa-marali A.ga kiradi. Trixodermin ğözaning vertitsillyoz vilti va q.x. ekinlarining kasalliklari: himoyalangan tuproqsa bodring, pomidor ildiz çirişi, kartoşka rizoktoniozi, buğdoy gelmintosporiozi, makkajöxori qorakuyasi va b. qarşi kuraşda işlatiladi. Trixodermaning Toşkent ştammi asosida trixodermin oliş texnologiya si işlab çiqilgan. Adan dustlar b-n upalaş va köçat materiallari (köçat, qalamça, tuganak, uruğ)ni eritmalarda höllaş b-n foydalaniladi. A. ösimlik tanasiga oson ötadi va tarqaladi, kuçsiz (0,1 — 0,01 — 0,001 va undan kam) konsentratsiyalarda ta'sir etadi. A. purkab işlatilganda barglarga sörilişini kuçaytiriş maqsadida eritmaga glitserin, sorbiton, dietilenglikol qöşiladi.
Ad.: Antibiotiki i antibioz v selskom xozyaystve, M., 1981.
Özuv Zokirov, Abdurahim Hakimov.
Q.: Mikrobiologik himoya usuli
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АНТИБИОТИКЛАР (анти ... ва юн. bios — ҳаёт) — баъзи микроорганизмлар (замбуруғлар, бактериялар), ҳайвон тўқималари ва айрим юксак ўсимликлар ҳаёт фаолияти натижасида ҳосил бўладиган ва турли хил микробларнинг ўсиши ҳамда ривожланишини тўхтатадиган органик моддалар. А. терминини Америка олими 3. Ваксман микробларда ҳосил бўлиб, бошқа микробларга қарши таъсир этадиган моддаларга нисбатан таклиф этган. А. касаллантирувчи (патоген) микроблардаги моддалар алмашинувини бузиб, уларни ўлдиради ёки ўсишини тўхтатади. А. турли микробларга турлича таъсир этади. Мас, бир антибиотик маълум бир микробга кучли таъсир этгани ҳолда, бошқа микробга кучсиз таъсир қилади ёки бутунлай таъсир қилмайди; А.нинг кўпчилиги фақат микробларни эмас, балки одам, ҳайвон ва ўсимлик организмини (тўқима ва ҳужайраларини) ҳам емиради. Шунинг учун тиббиёт, ветеринария ва ўсимликшуносликда унинг фақат зарарли микробларни ўлдирадиган, аммо одам, ҳайвон ва ўсимлик организмини емирмайдиган турларигина ишлатилади. Биринчи антибиотик препарат (тиротрицин)ни 1939 й.да Дюбо тупроқда яшовчи Bacillus brevis номли бактериядан одди. 1941 й.да инглиз олими X. Флори б-н А. Флеминг моғор замбуруғи (Penicilium пошит)нинг бульон фильтратидан пенициллин, Г. Ф. Гаузе ва М. Г. Бражникова 1942 й.да тупроқ бактерияларидан грамицидин, 3. А. Ваксман 1944 й.да Streptomyces griseus номли замбуруғдан стрептомицин олишга муяссар бўлди. Ҳозиргача А.нинг 2000 дан ортиқ тури аниқланди ва бу иш давом эттирилмоқда. Амалиётда фақат 10 — 20 таси (пенициллин, стрептомицин, окситетрациклин, цефалоридин, эритромицин, левомицетин ва б.) кўлланилмоқда. А. турли микроорганизмларга бир қадар ўзига хос таъсир кўрсатади. Mac, пенициллин граммусбат микроорганизмларга, стрептомицин эса, аксинча, грамманфий микроорганизмларга кучлироқ таъсир этади. Таъсир доираси кенг А., мас, тетрациклинлар бир қанча бактерияларга қарши таъсир қилади. Пенициллиннинг таъсири микроб ҳужайраси деворининг синтезини тормоз қилишга боғлиқ эканлиги маълум. Бошка бир кагор А. микроб ҳужайрасида оқсиллар ва нуклеин кислоталар биосинтезининг махсус босқичларига аралашади. А. стафилококк ва стрептококклар пайдо қиладиган септик касалликлар, зотилжам, ич терлама, тошмали терлама, вабо, сил каби турли юкумли касалликларни даволаш ва оддини олиш учун кучли воситадир. Улар айниқса нафас йўллари, меъда, ичак, сийдик йўли ва жинсий аъзолар касалликларини даволашда яхши наф беради. Баъзи А. парранда, чўчқа ва бузоқлар ўсишини тезлатиш, овқатнинг ўзлаштирилишини орттириш мақсадида уларнинг асосий овқатига қўшимча қилиб берилади. А. ҳужайрага танлаб тормозловчи таъсир кўрсатганидан биокимёвий жараёнларнинг айрим босқичларини, ҳужайра ўсишини таъминлайдиган ДНК, РНК, оқсиллар ва ҳужайра девори синтези ҳамда функцияси орасидаги муносабатларни аниқлашда муҳим аҳамиятга эга. Улардан озиқ-овқат саноатида (консервалаш) ҳам кенг фойдаланилади.
Қишлоқ хўжалигида — ўсимликларни замбуруғли ва бактериал касалликлардан ҳимоя қилиш учун ишлатилади (қ. Микробиологик ҳимоя усули). Касаллик қўзғатувчиларга таъсир қилиш тарзига қараб А. бевосита таъсир этувчи А.; касаллик қўзғатувчилар ажратган токсинларни нейтралловчи А.; хўжайин ўсимликка таъсир этувчи А.; ўсимлик танасида юқори фаол моддаларга айланадиган ва ўсимликларнинг касалликларга чидамлилигини оширадиган (билвосита таъсирга эга) А.га бўлинади. Стрептомицин, террамицин, дигидрострептомицин, гризеофульвин (гризовин), анизо-мицин, омфотерпцин, филицин ва б. са-марали А.га киради. Триходермин ғўзанинг вертициллёз вилти ва қ.х. экинларининг касалликлари: ҳимояланган тупроқца бодринг, помидор илдиз чириши, картошка ризоктониози, буғдой гельминтоспориози, маккажўхори қоракуяси ва б. қарши курашда ишлатилади. Триходерманинг Тошкент штамми асосида триходермин олиш технология си ишлаб чиқилган. Адан дустлар б-н упалаш ва кўчат материаллари (кўчат, қаламча, туганак, уруғ)ни эритмаларда ҳўллаш б-н фойдаланилади. А. ўсимлик танасига осон ўтади ва тарқалади, кучсиз (0,1 — 0,01 — 0,001 ва ундан кам) концентрацияларда таъсир этади. А. пуркаб ишлатилганда баргларга сўрилишини кучайтириш мақсадида эритмага глицерин, сорбитон, диэтиленгликоль қўшилади.
Ад.: Антибиотики и антибиоз в сельском хозяйстве, М., 1981.
Ўзув Зокиров, Абдураҳим Ҳакимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.