Antifiltratsion qoplamalar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 558-b. — ziyouz.com
Antifiltratsion qoplamalar N QOPLAMALAR, suv sizişiga qarşi qoplamalar — suğoriş kanallari, hovuzlar, suv omborlari, turli gidroinşootlar tubi va yon bağirlarini qoplaşda qöllaniladigan maxsus materiallar. Suvning sizişini bartaraf etiş yoki kamaytiriş maqsadlarida işlatiladi. Suv inşootlari qurilişida qoplamalarning quyidagi asosiy ziçlangan xillari qöllaniladi: grunt, yaxlit beton, yiğma temir-beton, asfalt-beton, yaxlit yiğma beton yoki ziçlangan grunt katlami b-n himoyalangan polimer, polietilen va polivinilxlorid pardali ekran. Şuningdek, suv ötkazmaslik uçun gruntlarni mexanik şibbalaş (şibbalangan gruntlar) va kanal oqiziqlari hamda muallaq zarraçalari yerdamida özanni sun'iy kolmataj kiliş (kolmataj qilingan gruntlar) kabi usullar ham qöllaniladi. Aksariyat A.q. ikki va undan ortiq qavatli elementdan iborat böladi, ammo şaroitga qarab ularning har birini mustaqil qöllaş mumkin. A.q.ning köpi beton yoki temir-beton plitalardan quriladi; plitalar çoki va oraliği neft hamda polimer mahsulotlaridan tayyorlanadigan maxsus elastik material — germetik b-n töldiriladi. A.Q, materiali tipi maxalliy şaroitlar (tuproq-grunt, relyef va b.ning tuzilişi) va inşootlarning vazifasiga qarab texnik-iqtisodiy hisoblar asosida tanlanadi (mas, tagi pardali yaxlit yiğma beton 35 — 40 yil xizmat qiladi). Kanallarga qoplamalar yotqiziş suvning sizişini 25 — 30% kamaytirişga, uning f.i.k.ni 0,91 —0,99 ga yetkazişga imkon beradi.
A.q. kanal zonasida grunt suvlari sathining kötarilişini, tuproqning zaxlanişi va qayta şörlanişini, kanal qirğoqlarining öpirilişi va özan deformatsiyasini bartaraf etadi, kanallarning öt bosişini kamaytiradi, natijada suvning oqiş tezligi, kanalning suv ötkaziş imkoniyati ortadi. Hozir A.q. yotqiziş töla mexanizatsiyalaştirilgan. Özbekistonda xöjaliklararo kanallar (32,4 ming km)ning 9,7 ming km ga beton qoplama yotqizilgan (1995).
Şuhrat Mahmudov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
А Н Т И Ф И Л Ь Т Р А Ц И О Н ҚОПЛАМАЛАР, сув сизишига қарши қопламалар — суғориш каналлари, ҳовузлар, сув омборлари, турли гидроиншоотлар туби ва ён бағирларини қоплашда қўлланиладиган махсус материаллар. Сувнинг сизишини бартараф этиш ёки камайтириш мақсадларида ишлатилади. Сув иншоотлари қурилишида қопламаларнинг қуйидаги асосий зичланган хиллари қўлланилади: грунт, яхлит бетон, йиғма темир-бетон, асфальт-бетон, яхлит йиғма бетон ёки зичланган грунт катлами б-н ҳимояланган полимер, полиэтилен ва поливинилхлорид пардали экран. Шунингдек, сув ўтказмаслик учун грунтларни механик шиббалаш (шиббаланган грунтлар) ва канал оқизиқлари ҳамда муаллақ заррачалари ердамида ўзанни сунъий кольматаж килиш (кольматаж қилинган грунтлар) каби усуллар ҳам қўлланилади. Аксарият А.қ. икки ва ундан ортиқ қаватли элементдан иборат бўлади, аммо шароитга қараб уларнинг ҳар бирини мустақил қўллаш мумкин. А.қ.нинг кўпи бетон ёки темир-бетон плиталардан қурилади; плиталар чоки ва оралиғи нефть ҳамда полимер маҳсулотларидан тайёрланадиган махсус эластик материал — герметик б-н тўлдирилади. А.Қ, материали типи махаллий шароитлар (тупроқ-грунт, рельеф ва б.нинг тузилиши) ва иншоотларнинг вазифасига қараб техник-иқтисодий ҳисоблар асосида танланади (мас, таги пардали яхлит йиғма бетон 35 — 40 йил хизмат қилади). Каналларга қопламалар ётқизиш сувнинг сизишини 25 — 30% камайтиришга, унинг ф.и.к.ни 0,91 —0,99 га етказишга имкон беради.
А.қ. канал зонасида грунт сувлари сатҳининг кўтарилишини, тупроқнинг захланиши ва қайта шўрланишини, канал қирғоқларининг ўпирилиши ва ўзан деформациясини бартараф этади, каналларнинг ўт босишини камайтиради, натижада сувнинг оқиш тезлиги, каналнинг сув ўтказиш имконияти ортади. Ҳозир А.қ. ётқизиш тўла механизациялаштирилган. Ўзбекистонда хўжаликлараро каналлар (32,4 минг км)нинг 9,7 минг км га бетон қоплама ётқизилган (1995).
Шуҳрат Маҳмудов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.