Antifriksion materiallar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 559-b. — ziyouz.com
Antifriksion materiallar (anti ... va lot. frictio — işqalaniş) — sirpanib işqalaniş şaroitida işlaydigan va işqalaniş koeffitsiyenti past bölgan maşina detallari (podşipniklar, vtulkalar va b.) uçun işlatiladigan materiallar. Adgeziyaga çidamlilik xususiyati past, yaxşi işlanuvçan, issiqlik ötkazuvçan va xossalari barqaror. An.m. sifatida podşipnik materiallari (PM) keng tarqalgan. Ular antifriksion xossalaridan taşqari zarur turğunlik, moy muhitida korroziyaga çidamlilik, yaxşi işlanuvçanlik va tejamlilik xususiyatlariga ega bölişi kerak. Işqalaniş yuzasini hosil qiluvçi PM va podşipnikning boşqa qismlariga qöyiladigan talablar turliça bölgani uçun podşipnik mustahkam konstruksiyali material (mas, pölat) dan, işqalanuvçi yuza esa An.m. qatlami (mas, babbit) dan yasaladi.
PM metall va metallmas materiallarga bölinadi. Metall PM ga qalay, qörğoşin, mis, pyx, alyuminiy, ba'zi çöyanlar asosidagi qotişmalar, metallmas PM ga ba'zi plastmassalar, yoğoç asosidagi materiallar, grafit-kömir materiallar, rezinalar kiradi. Qalay yoki qörğoşin asosidagi PM (babbitlar) pölat (ba'zan, bronza) sirtiga quyilgan qatlam körinişidagi podşipniklarda işlatiladi. Mis asosidagi PM ga qalayli, qalay-qörğoşinli bronzalar, ba'zi latunlar kiradi. Qalay yoki qörğoşin asosidagi, mis asosidagi PM avtomobil podşipniklari tayyorlaşda işlatiladi. Rux asosidagi PM bronza örnida işlatiladi. Alyuminiy asosidagi PM içki yonuv dvigatellari podşipniklari uçun keng işlatiladi. Perlitli kulrang çöyan ma'lum mikrotuzilişda antifriksion xossaga ega buladi va kiçik zuri-qişlar hamda kam tezliklarda işlaydigan podşipniklar tayyorlaş uçun işlatiladi. Plastmassa asosidagi PM (tekstolit, yoğoç şpon, qipiq töldirgiçli) suv b-n namlanib turadigan, kiçik aylaniş çastotalarida işlaydigan vallarning podşipniklarida işlatiladi. Yogoç asosidagi PM, asosan, tabiiy yoğoç va presslangan yoğoçdan tayyorlanib, köproq suvli joylarda işlatiladi. Grafit-kömirli PM neft koksi b-n toşkömir smolasi va ozroq tabiiy grafit aralaşmasini presslab, söngra termik işlov berib tayyorlanadi. Bular moylanmaydigan, kiçik zöriqişli va t-rasi 480° dan oşmaydigan joylarda işlatiladi. Rezinali PM suvli, kiçik zöriqişli, aylanişlar soni kam (kiçik tezlikli) joylarda, metall-keramik PM ğovak vtulkalar sifatida işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АНТИФРИКЦИОН МАТЕРИАЛЛАР (анти ... ва лот. frictio — ишқаланиш) — сирпаниб ишқаланиш шароитида ишлайдиган ва ишқаланиш коэффициенти паст бўлган машина деталлари (подшипниклар, втулкалар ва б.) учун ишлатиладиган материаллар. Адгезияга чидамлилик хусусияти паст, яхши ишланувчан, иссиқлик ўтказувчан ва хоссалари барқарор. Ан.м. сифатида подшипник материаллари (ПМ) кенг тарқалган. Улар антифрикцион хоссаларидан ташқари зарур турғунлик, мой муҳитида коррозияга чидамлилик, яхши ишланувчанлик ва тежамлилик хусусиятларига эга бўлиши керак. Ишқаланиш юзасини ҳосил қилувчи ПМ ва подшипникнинг бошқа қисмларига қўйиладиган талаблар турлича бўлгани учун подшипник мустаҳкам конструкцияли материал (мас, пўлат) дан, ишқаланувчи юза эса Ан.м. қатлами (мас, баббит) дан ясалади.
ПМ металл ва металлмас материалларга бўлинади. Металл ПМ га қалай, қўрғошин, мис, pyx, алюминий, баъзи чўянлар асосидаги қотишмалар, металлмас ПМ га баъзи пластмассалар, ёғоч асосидаги материаллар, графит-кўмир материаллар, резиналар киради. Қалай ёки қўрғошин асосидаги ПМ (баббитлар) пўлат (баъзан, бронза) сиртига қуйилган қатлам кўринишидаги подшипникларда ишлатилади. Мис асосидаги ПМ га қалайли, қалай-қўрғошинли бронзалар, баъзи латунлар киради. Қалай ёки қўрғошин асосидаги, мис асосидаги ПМ автомобиль подшипниклари тайёрлашда ишлатилади. Рух асосидаги ПМ бронза ўрнида ишлатилади. Алюминий асосидаги ПМ ички ёнув двигателлари подшипниклари учун кенг ишлатилади. Перлитли кулранг чўян маълум микротузилишда антифрикцион хоссага эга булади ва кичик зури-қишлар ҳамда кам тезликларда ишлайдиган подшипниклар тайёрлаш учун ишлатилади. Пластмасса асосидаги ПМ (текстолит, ёғоч шпон, қипиқ тўлдиргичли) сув б-н намланиб турадиган, кичик айланиш частоталарида ишлайдиган валларнинг подшипникларида ишлатилади. Ёгоч асосидаги ПМ, асосан, табиий ёғоч ва прессланган ёғочдан тайёрланиб, кўпроқ сувли жойларда ишлатилади. Графит-кўмирли ПМ нефть кокси б-н тошкўмир смоласи ва озроқ табиий графит аралашмасини пресслаб, сўнгра термик ишлов бериб тайёрланади. Булар мойланмайдиган, кичик зўриқишли ва т-раси 480° дан ошмайдиган жойларда ишлатилади. Резинали ПМ сувли, кичик зўриқишли, айланишлар сони кам (кичик тезликли) жойларда, металл-керамик ПМ ғовак втулкалар сифатида ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.