Antimodda
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 552-b. — ziyouz.com
Antimodda — antizarralardan taşkil topgan materiya tizimi. Antinuklonlar antiyadroni, antiyadro b-n antielektronlar (pozitronlar) antiatomni, anti-atomlar antimolekulani hosil qiladi va h.k. Şu ravihda antizarralardan hosil bölgan turliça antijismlar, antiyulduzlar, antigalaktikalar mavjud bölişi extimoldan xoli emas. Antielektron, antiproton, antineytron va b. ayrim antizarralar köplab tajribalarda aniqlandi. Antiproton b-n bir antineytrondan taşkil topgan antivodorod yadrosi va ikki antiproton b-n antineytrondan taşkil topgan antigeliy yadrosi borligi ham ögkazilgan tajribalarda ma'lum böldi. Materiya va modda tuşunçalari aynan tuşunçalar emas. A kabi modda ham materiya şakllaridan biri. Modda elektron, proton, neytron singari zarralardan taşkil topgan atom va molekulalar töplamidan iborat. Materiyaning modda şaklida yaşaşi fanga köpdan ma'lum. Materiyaning A şaklida yaşaşi faqat 20-a. dagina aniqlandi. Yer yuzasi yoki kosmos mikyosida modda b-n Aning özaro ta'siri, jumladan, ularning annigilyatsiji natijasida rr berişi mumkin bölgan katta energiyali turli hodisalarni örganiş kelajak fizikasining muhim masalalaridandir.
Atom va antiatom töqnaşişda juft elektron-pozitronlarning, şuningdek, nuklon va antinuklonlarning şiddatli annigilyatsiya jarayonlari yuz beradi. Barça mazkur jarayonlar natijasida katta miqdorda energiya ajralib çiqadi. Hozirçalik fan annigilyatsiya energiyasidan foydalanişning samaraliligi haqida fikr yuritiş imkonini bera oladigan darajada yetarli dalillarga ega emas. Bu energiyaning köp qismi neytrino oqimiga hamda moddalar b-n suct özaro ta'sirda böladigan ğoyat qisqa tölqinli gamma-nurlarga töğri keladi. Şunga asoslanib aytiş mumkinki, annigilyatsiyaning barça energiyasidan töliq foydalanişga yaqin vaqtlarda erişiş extimoddan uzoq. Agar haqiqatan bu ğoya amalga oşadigan bölsa, inson ğoyat bitmas-tuganmas energiya manbaiga ega böladi. Zotan, 1 kg modda va A.ning töliq özaro ta'sirida ajralib çiqadigan energiya 3 milliard tonna toşkömir yonganda olinadigan energiyadan 3 milliard marta, şunça miqdordagi uranning atom reaktorida «yonişi»dan hosil böladigan energiyadan esa ming marta ziyod böladi.
Ad.: Şirokov Yu. M., Yudin N. P., Yadernaya fizika, M., 1972; Bekjonov P. B., Modda tuzilişi, T., 1997.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АНТИМОДДА — антизарралардан ташкил топган материя тизими. Антинуклонлар антиядрони, антиядро б-н антиэлектронлар (позитронлар) антиатомни, анти-атомлар антимолекулани ҳосил қилади ва ҳ.к. Шу равиҳда антизарралардан ҳосил бўлган турлича антижисмлар, антиюлдузлар, антигалактикалар мавжуд бўлиши эхтимолдан холи эмас. Антиэлектрон, антипротон, антинейтрон ва б. айрим антизарралар кўплаб тажрибаларда аниқланди. Антипротон б-н бир антинейтрондан ташкил топган антиводород ядроси ва икки антипротон б-н антинейтрондан ташкил топган антигелий ядроси борлиги ҳам ўгказилган тажрибаларда маълум бўлди. Материя ва модда тушунчалари айнан тушунчалар эмас. А каби модда ҳам материя шаклларидан бири. Модда электрон, протон, нейтрон сингари зарралардан ташкил топган атом ва молекулалар тўпламидан иборат. Материянинг модда шаклида яшаши фанга кўпдан маълум. Материянинг А шаклида яшаши фақат 20-а. дагина аниқланди. Ер юзаси ёки космос микёсида модда б-н Анинг ўзаро таъсири, жумладан, уларнинг аннигиляцижи натижасида рр бериши мумкин бўлган катта энергияли турли ҳодисаларни ўрганиш келажак физикасининг муҳим масалаларидандир.
Атом ва антиатом тўқнашишда жуфт электрон-позитронларнинг, шунингдек, нуклон ва антинуклонларнинг шиддатли аннигиляция жараёнлари юз беради. Барча мазкур жараёнлар натижасида катта миқдорда энергия ажралиб чиқади. Ҳозирчалик фан аннигиляция энергиясидан фойдаланишнинг самаралилиги ҳақида фикр юритиш имконини бера оладиган даражада етарли далилларга эга эмас. Бу энергиянинг кўп қисми нейтрино оқимига ҳамда моддалар б-н суcт ўзаро таъсирда бўладиган ғоят қисқа тўлқинли гамма-нурларга тўғри келади. Шунга асосланиб айтиш мумкинки, аннигиляциянинг барча энергиясидан тўлиқ фойдаланишга яқин вақтларда эришиш эхтимоддан узоқ. Агар ҳақиқатан бу ғоя амалга ошадиган бўлса, инсон ғоят битмас-туганмас энергия манбаига эга бўлади. Зотан, 1 кг модда ва А.нинг тўлиқ ўзаро таъсирида ажралиб чиқадиган энергия 3 миллиард тонна тошкўмир ёнганда олинадиган энергиядан 3 миллиард марта, шунча миқдордаги ураннинг атом реакторида «ёниши»дан ҳосил бўладиган энергиядан эса минг марта зиёд бўлади.
Ад.: Широков Ю. М., Юдин Н. П., Ядерная физика, М., 1972; Бекжонов P. Б., Модда тузилиши, Т., 1997.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.