Antropogen omillar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 563-b. — ziyouz.com
Antropogen omillar ANTROPOGEN OMILLAR, muhitning antropogen omillari — odam va uning xöjalik faoliyatining ösimlik, hayvon va b. tabiat komponentlariga ta'siri b-n boğliq omillar guruhi. Odam tabiatga ta'sir körsatib, uni öz ehtiyojlariga moslaştirib, Yerning beqiyos keng hududlarida fauna va florani özgartiradi, bu esa ösimliklarning kamayişi, ayrim ösimlik va hayvon turlarining qirib yuborilişi, ösimliklar introduksiyasi va b.ga olib keladi.
Odamning tabiatga bilvosita ta'siri iqlimni, atmosfera va suv havzalarining fizik holati va kimyoviy tarkibini, yerning ustki qatlamini, tuproq strukturasi va b.ni özgartiriş yöli b-n amalga oşiriladi. Qöriqerlarni özlaştiriş, monokulturali (bir ekinli) agrotsenozlar barpo etiş va b. tadbirlar tabiiy biotsenozlarnit özgarişiga katta ta'sir körsatadi. Atom sanoatining rivojlanişi, ayniqsa atom qurollarini sinaş, suv, atmosfera va tuproqni ifloslantiruvçi sanoat çiqindilarining köpayib borişi muammolari muhim bölib bormoqda. Odam madaniy ösimliklar va uy hayvonlari uçun ma'lum darajada yangi şaroit yaratdi, ularning zotlarini yaxşiladi va mahsuldorligini oşirdi, ekinzorlarning hosildorligini juda köpaytirdi, lekin tabiat qonunlarini çuqur bilmasdan tabiiy muvozanatda buzilişlarga olib keladigan faoliyat kutilmagan salbiy oqibatlarga olib kelişi mumkin. Ekinlarni notöğri suğoriş yerning şörlanişi va eroziyaga olib keladi; yerni ortiqça quritiş ösimliklar qoplamini özgartiradi. Hoz. zamon fani va texnikasi insonning tabiatga keng miqyosda aralaşişiga qulay şaroitlar yaratib berib, öz navbatida atrof muhitni muhofaza qilişni muhim muammoga aylantirdi.
Ad.: Alibekov L., Qişloq xöjaligini ximiyalaştiriş va atrof-muhit, T., 1986; Egamberdiyev R., Ekologiya, T., 1993
Abdukarim Zikiryoyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АНТРОПОГЕН ОМИЛЛАР, муҳитнинг антропоген омиллари — одам ва унинг хўжалик фаолиятининг ўсимлик, ҳайвон ва б. табиат компонентларига таъсири б-н боғлиқ омиллар гуруҳи. Одам табиатга таъсир кўрсатиб, уни ўз эҳтиёжларига мослаштириб, Ернинг беқиёс кенг ҳудудларида фауна ва флорани ўзгартиради, бу эса ўсимликларнинг камайиши, айрим ўсимлик ва ҳайвон турларининг қириб юборилиши, ўсимликлар интродукцияси ва б.га олиб келади.
Одамнинг табиатга билвосита таъсири иқлимни, атмосфера ва сув ҳавзаларининг физик ҳолати ва кимёвий таркибини, ернинг устки қатламини, тупроқ структураси ва б.ни ўзгартириш йўли б-н амалга оширилади. Қўриқерларни ўзлаштириш, монокультурали (бир экинли) агроценозлар барпо этиш ва б. тадбирлар табиий биоценозларнит ўзгаришига катта таъсир кўрсатади. Атом саноатининг ривожланиши, айниқса атом қуролларини синаш, сув, атмосфера ва тупроқни ифлослантирувчи саноат чиқиндиларининг кўпайиб бориши муаммолари муҳим бўлиб бормоқда. Одам маданий ўсимликлар ва уй ҳайвонлари учун маълум даражада янги шароит яратди, уларнинг зотларини яхшилади ва маҳсулдорлигини оширди, экинзорларнинг ҳосилдорлигини жуда кўпайтирди, лекин табиат қонунларини чуқур билмасдан табиий мувозанатда бузилишларга олиб келадиган фаолият кутилмаган салбий оқибатларга олиб келиши мумкин. Экинларни нотўғри суғориш ернинг шўрланиши ва эрозияга олиб келади; ерни ортиқча қуритиш ўсимликлар қопламини ўзгартиради. Ҳоз. замон фани ва техникаси инсоннинг табиатга кенг миқёсда аралашишига қулай шароитлар яратиб бериб, ўз навбатида атроф муҳитни муҳофаза қилишни муҳим муаммога айлантирди.
Ад.: Алибеков Л., Қишлоқ хўжалигини химиялаштириш ва атроф-муҳит, Т., 1986; Эгамбердиев Р., Экология, Т., 1993
Абдукарим Зикирёев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.