Aparteid

Aparteid APARTEID, apartxeyd (afrikaans tilida apartheid — alohida-alohida yaşaş) — irqiy kamsitişning eng aşaddiy körinişi. Muayyan aholi guruhlarining ular irqiy mansubligiga qarab, siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va fuqarolik huquqlaridan mahrum etişni, hududiy jihatdan yakkalatib qöyişgaça borişni anglatadi. A.ning ayrim çoralari genotsid tusini olişi mumkin. Hoz. xalqaro huquq A.ni insoniyatga qarşi jinoyat deb hisoblaydi. 1973 y.da A. jinoyatlarining oldini oliş va jazolaş töğrisida xalqaro konvensiya qabul qilingan. Yaqingaça A. JARda hukmronlik qilib kelgan, asosan oq tanli fuqarolardan iborat Milliy partiyaning siyosati edi. U mamlakat aholisini irqiy alomatlarga qarab, uç qism: 1) oq tanlilar; 2) qora tanlilar, ya'ni tub afrikaliklar; 3) indeyslar va duragaylarga bölib boşqariş siyosatini qöllab keldi. «Irqiy guruhlarni ajratib joylaştiriş töğrisida»gi qonunga muvofiq, aholi 74% ini taşkil etuvçi qora tanlilar uçun soxta «davlatlar» — bantustanlar tuzildi, afrikaliklarning oq tanlilar yaşovçi şaharlarda istiqomat qilişi man etildi, A. qoidalarini buzganlarga nisbatan qattiq jazo çoralari qöllanildi. Afrikaliklar, ularga ergaşgan indeyslar hamda oq tanlilar bir qismining Afrika milliy kongressi va b. vatanparvarlik taşkil otlari rahbarligida A. siyosatiga, irqçilar zulmi va kamsitişlarga qarşi uzoq davom etgan, jahon hamjamiyati tomonidan faol qöllab-quvvatlangan murosasiz ommaviy çiqişlari, şu jumladan, qurolli kuraşi irqçilarni çekinişga majbur etdi. Mamlakat va xalqaro maydonda yakkalanib qolgan irqçilar siyosiy islohotlar ötkazişga majbur böldi. Tinç yöl bilan 1994 y. apr.da ötkazilgan demokratik saylovlar natijasida hokimiyat mamlakat tub aholisi vakillari qöliga ötdi.