Apelsin

Apelsin APELSIN, pörtaxol (Citrus sinensis — gollandça appelsien — aynan xitoy olmasi) — rutadoşlar (apelsingullilar oilasi)ning sitruslar turkumiga mansub doim yaşil daraxt va buta. Vatani — Birma va Jan.-Ğarbiy Xitoy. Yovvoyi holda uçramaydi. Tropik va subtropik mamlakatlarda qadimdan madaniylaştirilgan (Xitoyda 2 ming yildan beri, Jan. Yevropada 15-a.dan, Kavkazning Qora dengiz buylarida 11-a. dan). Böyi 6 — 12 m. Şox va novdalarida ingiçka tikanlari bor. Bargi tuxum şaklida, hosili asosan noyab.-dek. oylarida yetiladi. Mevasi dumaloq yoki tuxumsimon, sargiş yoxud qizğiş, vazni 300 — 400 g, ta'mi nordon, tarkibida 12% qand, 1 — 2% limon kislota, 0,9% oqsil, A, V, S vitaminlar va efir moyi (pöstida) bor. A. höl meva holida iste'mol qilinadi; undan şarbat, kompot, qiyom va murabbo tayyorlanadi, pöstidan olinadigan moy atir-upa va konditer sanoatida qöllaniladi. Hosildorligi 200 — 250 s/ga ça boradi. 300 ga yaqin navi bor. Vaşington navel, Silliqpöst, Korolyok 100 va b. navlari köp ekiladi. Eqilgandan söng 3 — 4 yilda hosilga kiradi. Issiqsevar va namsevar. Qulay şaroitlarda 75 yildan ortiq yaşaydi va hosil beradi. Trifoliat, bigardiya, mahalliy navlar uruğlaridan çiqqan nihollarga payvand qilinadi. 4x2,5 m sxemada ekiladi. T-ra — 10° da yer usti qismi butunlay nobud böladi. A. AQŞ, Ispaniya, Italiya, Xitoy, Turkiyada hamda Gruziyaning ğarbida köp yetiştiriladi. Özbekiston va Tojikistonda usti yopiladigan maxsus uzun öra (tranşeya)larda, issiqxonalarda östiriladi (yana q. Sitrus mevalar).