Apomiksis
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 578–579-b. — ziyouz.com
Apomiksis (apo ... va yun. mixis -oğiş) — organizmlarning jinsiy jarayon sodir bölmasdan köpayişi. Tom ma'noda A. murtakning uruğlanmasdan rivojlanişidir. Yangi organizmning jinsiy hujayra (tuxum) yoki vegetativ hujayra hosil qilişiga qarab A.ni ikkiga — partenogenez va apogamiyaga böliş mumkin A. hayvonot va ösimliklar dunyosida keng tarqalgan. Mas, ogizaylangiçlilar, dafniyalar, şiralar va b. hayvonlarda, ayrim suv ötlari va qirqquloklarda A. partenogenez şaklida namoyon böladi. A. gulli ösimliklarda keng tarqalgan, 43 oilaga mansub 100 dan köproq uruğda uçraydi. A. ayniqsa buğdoydoşlar, qoqidoşlar, ituzumdoşlar, ra'nodoşlar oilasida köproq kuzatiladi. A. irsiy (regulyar) yoki irsiylanmaydigan (tasodif) bölişi mumkin. Murtakning çanglanmasdan rivojlanişi avtonom A. deyiladi. Çanglaniş yoki tumşuqçada çangning unib çiqişi, ba'zan murtak xaltasidagi markaziy hujayraning uruğlanişi b-n sodir böladigan A. indutsirlangan A. deb ataladi. Gulli ösimliklarda redutsirlangan (murtak gaploid) ösimliklarning 6 oilasida (lavlagi, ğöza, ziğir, tamaki, arpa, buğdoy) redutsirlanmagan (murtak diploid) partenogenez (qönğirboş, çoyöt, qoqiöt) mavjud. Apogamiya adventiv embrioniya (murtakning murtak xaltasidan taşqarida uruğ-kurtak hujayrasidan rivojlanişi) va partenogenez tuşunçalari yaqin turadi. Köpayişning bu xillarida bitta uruğda bir neça murtak rivojlanadi (sitruslarda doim uçraydigan poliembroniya). Köpçilik apomiktik turlarning populyatsiyalarida jinsiy formalar ham aniqlangan. A.ning genetik xususiyatlaridan ayrim ösimliklar seleksiyasida foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АПОМИКСИС (апо ... ва юн. mixis -оғиш) — организмларнинг жинсий жараён содир бўлмасдан кўпайиши. Том маънода А. муртакнинг уруғланмасдан ривожланишидир. Янги организмнинг жинсий ҳужайра (тухум) ёки вегетатив ҳужайра ҳосил қилишига қараб А.ни иккига — партеногенез ва апогамияга бўлиш мумкин А. ҳайвонот ва ўсимликлар дунёсида кенг тарқалган. Мас, огизайлангичлилар, дафниялар, ширалар ва б. ҳайвонларда, айрим сув ўтлари ва қирққулокларда А. партеногенез шаклида намоён бўлади. А. гулли ўсимликларда кенг тарқалган, 43 оилага мансуб 100 дан кўпроқ уруғда учрайди. А. айниқса буғдойдошлар, қоқидошлар, итузумдошлар, раънодошлар оиласида кўпроқ кузатилади. А. ирсий (регуляр) ёки ирсийланмайдиган (тасодиф) бўлиши мумкин. Муртакнинг чангланмасдан ривожланиши автоном А. дейилади. Чангланиш ёки тумшуқчада чангнинг униб чиқиши, баъзан муртак халтасидаги марказий ҳужайранинг уруғланиши б-н содир бўладиган А. индуцирланган А. деб аталади. Гулли ўсимликларда редуцирланган (муртак гаплоид) ўсимликларнинг 6 оиласида (лавлаги, ғўза, зиғир, тамаки, арпа, буғдой) редуцирланмаган (муртак диплоид) партеногенез (қўнғирбош, чойўт, қоқиўт) мавжуд. Апогамия адвентив эмбриония (муртакнинг муртак халтасидан ташқарида уруғ-куртак ҳужайрасидан ривожланиши) ва партеногенез тушунчалари яқин туради. Кўпайишнинг бу хилларида битта уруғда бир неча муртак ривожланади (цитрусларда доим учрайдиган полиэмброния). Кўпчилик апомиктик турларнинг популяцияларида жинсий формалар ҳам аниқланган. А.нинг генетик хусусиятларидан айрим ўсимликлар селекциясида фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.