Arab musiqasi
Manba: ÖzME, Qöşimça (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 12–13-b. — ziyouz.com
Arab musiqasi — arablar musiqa madaniyati. Tarixiy ildizlari badaviy qabilalarning madaniy an'analari bilan boğliq. Qabila şoiri öz şe'rlarini qöşiq şaklida, musiqiy ohanglarda ijro qilgan. Köp musiqaviyşe'riy janrlar kundalik hayotiymaişiy şaroit, oilaviy va diniy marosimlar bilan boğliq holda şakllangan: motam qöşiqlari — navx, marsiya, hajviy — hija, nasihat — hikma, diniy marosim qöşiqlari — saj. az-zar va b. A.m.ning mazkur eng oddiy turlari asosida 6-a. oxiri — 7-a. boşlarida şaklan murakkabroq, mavzu jihatidan boyroq aytim janrlari — nasb, sinad, hazaj, xanafi, ximyari, rukbani, hamriyat va b. vujudga kelgan.
Islomgaça bölgan (Johiliya davri) A.m., asosan, «qiyan» deb atal-miş professional qöşiqçi ayollar ijodida rivojlandi. Bunda arab bölmagan (ajam) xalqlardan çiqqan qöşiqçilarning hissasi katta. 7-a. boşlarida Sosoniylar davlatining siyosiy va madaniy ta'siri kuçayişi bilan Arabiston ya.o.da Markaziy Osiyo va Eron musiqiy an'analari keng tarqalgan. Musiqa ijroçiligida Arabiston, Markaziy Osiyo, Eron xalqlarining torli musiqa asboblari —mizhar, barbat, muvattar, tanbur, vann, rubob, kiron, çang (sanj), puflama sozlari — nay, sur-nay, mizmar, urma çolğular — tab-la, dalib, daff, darabukka keng tarqalgan.
7-a.da arab qabilalarining birlaşuvi, islom dinining qabul qilinişi va ilk arab davlati (xalifalik) yuzaga kelişi arab madaniyatining ösişiga sabab bölgan. Azon aytiş va Qur'onni tilovat qiliş usullari ajam musiqa ijro yöllarini boyitgan va, şuningdek, bu davr A.m. islom fath etgan mamlakatlar xalqlarining yuksak san'a-tini ijodiy özlaştiriş asosida rivojlangan. Professional vokal janri — «ğina al-mutqan» asosçilari Soib Xosir (? — 683), Noşit Forsi (8-a), Tuvays (? — 710), Ibn Misjax (? - 715), Ibn Surayj (630-726), Jamila (? — 720) va b. aslida Markaziy Osiyo va eronlik bölib, A.m. ga öz xalqlari musiqa san'ati unsurlarini olib kirişgan.
9—11-a.lar arab madaniyati, xususan, musiqa yuksak darajaga erişdi. Markaziy Osiyo va Eron xalqlari amaliy musiqani va qad. yunon musiqa nazariyasini tanqidiy örganiş asosida buyuk mutafakkirlar Kindiy, Forobiy, Ibn Sino, Ibn Zayla, Abu Abdulloh Xorazmiy, «Sof birodarlar» («Ixvon ussafo» olimlar uyuşmasi) va b. arab tilida musiqa ilmining yuksak namunalarini yara-tişgan. A.m. fani va estetikasining ravnaq topişida 9-a. örtalarida Bağdodda ta'sis etilgan «Bayt ul-hikma» («Hikmat uyi») olimlarining tarjimonlik faoliyati ham katta rol öynadi.
Xurosonlik buyuk musiqaçilar — Mansur Zalzal (? — 701), ota-bola Ibrohim (742—804) va Ishoq (767— 850) Mavsili, söğdlik Allaveyh (9-a.), Ziryob (10-a.) arab musiqasiga muhim hissa qöşgan. A.m. yangi sozlar bilan boyigan. Samarqandlik Xulays bin Axvas ixtiro etgan şohrud, Muso bin Şokir qurgan gidravlik organ (arab. «argan rumiy»), şohin, surnay musiqa amaliyotida keng qölla-nilgan. Professional janrlarni ijro etişda va ilmiy tajribalar ötkazişda ud asosiy çolğu asbob bölib xizmat qilgan.
12-a. oxiri — 13-a. boşlarida A.m. Ön ikki maqom tizimi doirasida rivojlana boşladi. Keyingi davrda musulmon diniy musiqattg qöşiq janrlari — zikr, madh an-nabaviya va b. paydo bölgan. 19-a. ikkinçi yarmi — 20-a.da arab musiqaçilari milliy musiqa an'analarini qayta tiklaşni maqsad qilib qöydi. Şu davrda «taxta» ansambl-ijroçilik an'analari keng tarqaldi. Köp qismli çolğu janrlar — başraf (yoki peşrav), taq-sim, samoiy, tax-mila, longa, vokal-çolğu turkumlar — nuba, dor, muvaşşax, lirik qöşiq janrlari — du-bayt, layali, mauvval yangiça dunyoviy ma'no kasb etdi.
20-a. boşlarida Yevropa simfonik va opera musiqasining ifodaviy vositalarini ijodiy özlaştirişga intiliş kuçaydi. Bu yönalişda, ayniqsa, misrlik kompozitorlar Said Darveş (1892—1923), Yusuf Greyz (1899—1961) katta muvaffa-qiyatga erişdi. Simfonik musiqa ustalari Rifat Garai (1924 y.t.) va Halim ad-Daba (1921 y.t.) asarlari jahondagi köp konsert zallarida ijro etiladi. Misrlik maşhur aşulaçi Umm Kulsum ijodida zamonaviy arab qöşiqçiligi yuksak poğonaga kötarildi. Deyarli barça arab mamlakatlarida örta va oliy musiqa öquv yurtlari dasturlariga ham milliy, ham Yevropa musiqa san'atini örganiş maqsad qilib qöyilgan. A.m. masalalari (uning an'analarini saqlaş va rivojlantiriş vazifalari)ga bağişlangan qator xalqaro ilmiy kongresslar ötkazilgan (Qohira, 1932, 1969, Bağdod, 1975).
Ad.:Ep' Said Mohamed Avad xavas , Sovremsnnaya arabskaya narodnaya pesnya, M., 1970; Yeolyan N., Oçerki arabskoy muzgki. M„ 1977.
Abdumannon Nazarov
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АРАБ МУСИҚАСИ — араблар мусиқа маданияти. Тарихий илдизлари бадавий қабилаларнинг маданий анъаналари билан боғлиқ. Қабила шоири ўз шеърларини қўшиқ шаклида, мусиқий оҳангларда ижро қилган. Кўп мусиқавийшеърий жанрлар кундалик ҳаётиймаиший шароит, оилавий ва диний маросимлар билан боғлиқ ҳолда шаклланган: мотам қўшиқлари — навх, марсия, ҳажвий — ҳижа, насиҳат — ҳикма, диний маросим қўшиқлари — саж. аз-зар ва б. А.м.нинг мазкур энг оддий турлари асосида 6-а. охири — 7-а. бошларида шаклан мураккаброқ, мавзу жиҳатидан бойроқ айтим жанрлари — насб, синад, ҳазаж, ханафи, химяри, рукбани, ҳамрият ва б. вужудга келган.
Исломгача бўлган (Жоҳилия даври) А.м., асосан, «қийан» деб атал-миш профессионал қўшиқчи аёллар ижодида ривожланди. Бунда араб бўлмаган (ажам) халқлардан чиққан қўшиқчиларнинг ҳиссаси катта. 7-а. бошларида Сосонийлар давлатининг сиёсий ва маданий таъсири кучайиши билан Арабистон я.о.да Марказий Осиё ва Эрон мусиқий анъаналари кенг тарқалган. Мусиқа ижрочилигида Арабистон, Марказий Осиё, Эрон халқларининг торли мусиқа асбоблари —мизҳар, барбат, муваттар, танбур, ванн, рубоб, кирон, чанг (санж), пуфлама созлари — най, сур-най, мизмар, урма чолғулар — таб-ла, далиб, дафф, дарабукка кенг тарқалган.
7-а.да араб қабилаларининг бирлашуви, ислом динининг қабул қилиниши ва илк араб давлати (халифалик) юзага келиши араб маданиятининг ўсишига сабаб бўлган. Азон айтиш ва Қуръонни тиловат қилиш усуллари ажам мусиқа ижро йўлларини бойитган ва, шунингдек, бу давр А.м. ислом фатҳ этган мамлакатлар халқларининг юксак санъа-тини ижодий ўзлаштириш асосида ривожланган. Профессионал вокал жанри — «ғина ал-мутқан» асосчилари Соиб Хосир (? — 683), Ношит Форси (8-а), Тувайс (? — 710), Ибн Мисжах (? - 715), Ибн Сурайж (630-726), Жамила (? — 720) ва б. аслида Марказий Осиё ва эронлик бўлиб, А.м. га ўз халқлари мусиқа санъати унсурларини олиб киришган.
9—11-а.лар араб маданияти, хусусан, мусиқа юксак даражага эришди. Марказий Осиё ва Эрон халқлари амалий мусиқани ва қад. юнон мусиқа назариясини танқидий ўрганиш асосида буюк мутафаккирлар Киндий, Форобий, Ибн Сино, Ибн Зайла, Абу Абдуллоҳ Хоразмий, «Соф биродарлар» («Ихвон уссафо» олимлар уюшмаси) ва б. араб тилида мусиқа илмининг юксак намуналарини яра-тишган. А.м. фани ва эстетикасининг равнақ топишида 9-а. ўрталарида Бағдодда таъсис этилган «Байт ул-ҳикма» («Ҳикмат уйи») олимларининг таржимонлик фаолияти ҳам катта роль ўйнади.
Хуросонлик буюк мусиқачилар — Мансур Залзал (? — 701), ота-бола Иброҳим (742—804) ва Исҳоқ (767— 850) Мавсили, сўғдлик Аллавейҳ (9-а.), Зирёб (10-а.) араб мусиқасига муҳим ҳисса қўшган. А.м. янги созлар билан бойиган. Самарқандлик Хулайс бин Ахвас ихтиро этган шоҳруд, Мусо бин Шокир қурган гидравлик орган (араб. «арган румий»), шоҳин, сурнай мусиқа амалиётида кенг қўлла-нилган. Профессионал жанрларни ижро этишда ва илмий тажрибалар ўтказишда уд асосий чолғу асбоб бўлиб хизмат қилган.
12-а. охири — 13-а. бошларида А.м. Ўн икки мақом тизими доирасида ривожлана бошлади. Кейинги даврда мусулмон диний мусиқаттг қўшиқ жанрлари — зикр, мадҳ ан-набавия ва б. пайдо бўлган. 19-а. иккинчи ярми — 20-а.да араб мусиқачилари миллий мусиқа анъаналарини қайта тиклашни мақсад қилиб қўйди. Шу даврда «тахта» ансамбль-ижрочилик анъаналари кенг тарқалди. Кўп қисмли чолғу жанрлар — башраф (ёки пешрав), тақ-сим, самоий, тах-мила, лонга, вокал-чолғу туркумлар — нуба, дор, мувашшах, лирик қўшиқ жанрлари — ду-байт, лайали, мауввал янгича дунёвий маъно касб этди.
20-а. бошларида Европа симфоник ва опера мусиқасининг ифодавий воситаларини ижодий ўзлаштиришга интилиш кучайди. Бу йўналишда, айниқса, мисрлик композиторлар Саид Дарвеш (1892—1923), Юсуф Грейз (1899—1961) катта муваффа-қиятга эришди. Симфоник мусиқа усталари Рифат Гараи (1924 й.т.) ва Ҳалим ад-Даба (1921 й.т.) асарлари жаҳондаги кўп концерт залларида ижро этилади. Мисрлик машҳур ашулачи Умм Кулсум ижодида замонавий араб қўшиқчилиги юксак поғонага кўтарилди. Деярли барча араб мамлакатларида ўрта ва олий мусиқа ўқув юртлари дастурларига ҳам миллий, ҳам Европа мусиқа санъатини ўрганиш мақсад қилиб қўйилган. А.м. масалалари (унинг анъаналарини сақлаш ва ривожлантириш вазифалари)га бағишланган қатор халқаро илмий конгресслар ўтказилган (Қоҳира, 1932, 1969, Бағдод, 1975).
Ад.:Эпъ Саид Моҳамед Авад хавас , Совремснная арабская народная песня, М., 1970; Еолян Н., Очерки арабской музьгки. М„ 1977.
Абдуманнон Назаров
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.