Arab yozuvi
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 584–585-b. — ziyouz.com
Arab yozuvi — yozuv turi. Ğarbiy Osiyo, Şim. Afrika mamlakatlarida qöllaniladi. Öngdan çapga tomon yoziladi va öqiladi. Arabistonda mil. 4-a. gaça amalda bölgan oromiy yozuvi asosida paydo bölgan. Hoz. A. yo.da 28 ta harf va 12 ta yordamçi belgi bor. A. yo. ning oddingi şakli kufiy yozuv deb atalgan. Furot daryosi yoqasida joylaşgan Kufa ş. olimlarining bitiklari bunga asos bölgan. A. yo.da 12 ta yordamçi belgining kaşf etilişi, harflarni bir-biridan farq qildiruvçi nuqtalarning qöllanişi, ularning miqdori va joylaşuvi, ya'ni ustki yoki ostki nuqtalar bölişining tayin etilişi bevosita Qur'oni Karim b-n boğliq. Islomşunos olimlarning guvohlik berişiça, islom yuzaga kelib tarqalguniça arablarda qöllanilgan yozuv hijoziy deb atalgan, uni qurayşiylardan Harb ibn Umayya örgangan va örgatgan. Bu ham aslida anboriy-himyoriy yozuv turi bölib, Hijozda tapqalgan Qur'oni Karim ilk oyatlari şu yozuvda bitilgan. Abu Bakr sahifalari, Usmon mushaflari turli yordamçi şakl va nuqtalardan xoli yozilgan, unga juz'lar, hiztlar va b. körsatkiçlar alomati qöyilmagan. Qur'oni Karim va b. yozma asarlar kufiy yozuvda ham bitila boşlandi. Çunki bu yozuv oldingisiga qaraganda mukammal edi.
Islomning Ajam mamlakatlariga ham yoyilişi yozuvda qisqa unlilarning bölişini zaruratga aylantirdi. Natijada mil. 688 y.da Iroq voliysi Ziyod ibn Abihi Abul Asvad Duvaliyga nahv (sintaksis) darsligi yaratişni buyurdi. U qisqa unlilarni (a, i, u) harf ustiga, içiga va ostiga nuqta qöyiş b-n belgiladi. Ikkinçi isloh umaviy xalifalardan Valid ibn Abdul Malik Marvon davrida amalga oşirildi.
Ibn Xallikon «At-tashif» («Notöğri talaffuz») kitobida şunday yozadi: odamlar qirq yildan ziyod, to Abdul Malik ibn Marvon zamonigaça Usmon mushaflarini öqişda davom etdilar. Iroqda notöğri talaffuz qiliş kuçayib ketgandan söng, Hajjoj öz kotiblariga şakli öxşaş harflarni bir-biridan ajratiş uçun belgilar tayin qilişni buyurdi. Nasr ibn Osim bu vazifani öz zimmasiga oldi. Natijada, arablar hijriy 1-a. 2-yarmidan, ya'ni umaviylar davrida nuqta va harakat belgilarini qöllay boşladilar. Abul Asvad Duvaliy harakat belgilarini va Nasr ibn Osim nuqtalarni joriy etişdi.
Şunday qilib, hoz. A.yo.ning ilk körinişi kufiy deb atalgan.
18 şakldagi hoz. A.yo. ustki va ostki nuqtalar va ularning soni b-n farq qiluvçi 28 harfdan iborat.
Omon Musayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АРАБ ЁЗУВИ — ёзув тури. Ғарбий Осиё, Шим. Африка мамлакатларида қўлланилади. Ўнгдан чапга томон ёзилади ва ўқилади. Арабистонда мил. 4-а. гача амалда бўлган оромий ёзуви асосида пайдо бўлган. Ҳоз. А. ё.да 28 та ҳарф ва 12 та ёрдамчи белги бор. А. ё. нинг оддинги шакли куфий ёзув деб аталган. Фурот дарёси ёқасида жойлашган Куфа ш. олимларининг битиклари бунга асос бўлган. А. ё.да 12 та ёрдамчи белгининг кашф этилиши, ҳарфларни бир-биридан фарқ қилдирувчи нуқталарнинг қўлланиши, уларнинг миқдори ва жойлашуви, яъни устки ёки остки нуқталар бўлишининг тайин этилиши бевосита Қуръони Карим б-н боғлиқ. Исломшунос олимларнинг гувоҳлик беришича, ислом юзага келиб тарқалгунича арабларда қўлланилган ёзув ҳижозий деб аталган, уни қурайшийлардан Ҳарб ибн Умаййа ўрганган ва ўргатган. Бу ҳам аслида анборий-ҳимёрий ёзув тури бўлиб, Ҳижозда таpқалган Қуръони Карим илк оятлари шу ёзувда битилган. Абу Бакр саҳифалари, Усмон мусҳафлари турли ёрдамчи шакл ва нуқталардан холи ёзилган, унга жузълар, ҳизтлар ва б. кўрсаткичлар аломати қўйилмаган. Қуръони Карим ва б. ёзма асарлар куфий ёзувда ҳам битила бошланди. Чунки бу ёзув олдингисига қараганда мукаммал эди.
Исломнинг Ажам мамлакатларига ҳам ёйилиши ёзувда қисқа унлиларнинг бўлишини заруратга айлантирди. Натижада мил. 688 й.да Ироқ волийси Зиёд ибн Абиҳи Абул Асвад Дувалийга наҳв (синтаксис) дарслиги яратишни буюрди. У қисқа унлиларни (а, и, у) ҳарф устига, ичига ва остига нуқта қўйиш б-н белгилади. Иккинчи ислоҳ умавий халифалардан Валид ибн Абдул Малик Марвон даврида амалга оширилди.
Ибн Халликон «Ат-тасҳиф» («Нотўғри талаффуз») китобида шундай ёзади: одамлар қирқ йилдан зиёд, то Абдул Малик ибн Марвон замонигача Усмон мусҳафларини ўқишда давом этдилар. Ироқда нотўғри талаффуз қилиш кучайиб кетгандан сўнг, Ҳажжож ўз котибларига шакли ўхшаш ҳарфларни бир-биридан ажратиш учун белгилар тайин қилишни буюрди. Наср ибн Осим бу вазифани ўз зиммасига олди. Натижада, араблар ҳижрий 1-а. 2-ярмидан, яъни умавийлар даврида нуқта ва ҳаракат белгиларини қўллай бошладилар. Абул Асвад Дувалий ҳаракат белгиларини ва Наср ибн Осим нуқталарни жорий этишди.
Шундай қилиб, ҳоз. А.ё.нинг илк кўриниши куфий деб аталган.
18 шаклдаги ҳоз. А.ё. устки ва остки нуқталар ва уларнинг сони б-н фарқ қилувчи 28 ҳарфдан иборат.
Омон Мусаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.