Arabiston yarim oroli

Arabiston yarim oroli — Osiyodagi eng yirik yarim orol; mayd. qariyb 3 mln.km2, ğarbda Qizil dengiz, jan.da Adan qöltiği va Arabiston dengizi, şarqda Ummon va Fors qöltiqlari b-n öralgan. A.ya.o. Afrika qalqonining bir qismi bölgan; paleogen dav-ri oxiri va neogen davrida çuqur Qizil dengiz botiği orqali Afrikadan ajralib, Osiyoga tutaşib qolgan. Yarim orol asosan arxey slanetslari va granitlaridan iborat kristall jinslardan tarkib topgan. Bu jinslar A.ya.o.ning butun ğarbiy qismida va qisman jan.da yer yuzasiga çiqib yotadi, qolgan katta qismida jinslarning ustini mezozoy va kaynozoyning asosan ohaktoş va qumtoşlardan iborat yupqa qatlami qoplab olgan. Neogen oxiri va törtlamçi davr boşidagi tektonik yoriliş, uziliş va gumbazeimon kötariliş natijasida A.ya.o.da ğarbiy vajan. qirğoqhamda çekkadagi qirlar paydo bölgan. Yoriqlardan vulkanlar otilib çiqib, katta maydonni lava («xarra») qoplab olgan va lava qoplamlari ustidan nisbiy bal. 1000 m gaça bölgan pastak vulkan qoldiqlari kötarilib turadi. Şunday vulkan kra-terlaridan birida Adan ş. joylaşgan. A.ya.o.ning yer yuzasi çekka qismlaridan içki va şarq tomonga asta-sekin pasayib boradi. Yarim orolning baland çekka qismlarida massiv va supasimon toğlar bor. Ularning örtaça bal. 1000 — 2000 m, jan.dagi eng baland Asir va Yaman toğlari 3600 m ga yetadi. Jan.-şarqida alp bosqiçida burmalangan Ummon toğli ölkasi bor, uning eng baland nuqtasi 3352 m. A.ya.o.ning ğarbiy va jan. qirğoqlari böylab çözilgan kambar pastlik — Tixoma, şim. — Şimoliy Arabiston platosi va Katta Nefud çöli, markazining kristall jinslardan iborat ğarbiy qismi Örta Arabiston platosi deb ataladi, yarim orolning ohaktoşlardan iborat şarqiy qismi kuesta gryadalaridir, katta maydonni band qilgan pastroq jan. qismi esa Rub ul-Xoliy qum çöli deyiladi. A.ya.o., ayniqsa uning şarqiy past qismi neftga juda boy. Neft yuza joylaşgan, qazib oliş qulay. A.ya.o.da yana temir, rux, fosforit-apatit rudalari, oltin, oltingugurt, kaliy va oş tuzlari konlari bor. A.ya.o. iqlimi quruq tropik iqlim. Yanv.ning örtaça t-rasi şimolda 7° bölsa, jan.da 24°, iyunning örtaça t-rasi hamma qismida 30° dan yuqori, maksimal t-ra 50°, 55°, minimal t-ra şim.da 11°, Adanda 16°. Yoğin kam (100 mm), faqat Yamanda (750 mm) va Ummon toğlarida (500 mm) köproq. Oqar suvlar toğli yerlardagina bor. Qolgan joylarda faqat quruq özan — vodiylar uçraydi. Ba'zi joylarda yer osti suvlari çiqib yotadi. Tuproq qumli va toşloq çöllarda butunlay yöq yoxud hali ibtidoiy holda. A.ya.o.ning şim. qismi böz tuproq b-n, jan. va jan.-şarqidagi toğli ölkalar qizil va qizil-qönğir toğ tuproqlari b-n qoplangan. A.ya.o.da asosan Afrika florasiga xos ösimliklar ösadi, Hindiston va Örta dengiz atrofiga xos ösimlik turlari ham uçraydi. Çöllarda ösimlik siyrak, ular şuvoq, şöra, astragal, kermak, yulğun kabi ildizlari uzun, dağal öt yoki buta, yoxud daraxtçalardan iborat. Bahorda efemerlar barq urib ösadi. Toğlarning sernam yon bağirlarida barg tökadigan örmonlar uçraydi. Jan.-ğarb va jan.-şarqda savanna tipidagi ösimliklar ösadi. Vohalarda xurmo daraxtlari ayniqsa köp. Hayvonlardan jayron, yovvoyi eşak, qöşoyoq, qumsiçqonlar, sirtlon, böri, çiyaböri, tulki, çöl parrandalari va xilma-xil sudraluvçilar yaşaydi. A.ya.o.da BAA, Saudiya Arabistoni, Yaman, Quvayt, Qatar, Ummon davlatlari, Iroq va Iordaniyaning bir qismi joylaşgan (bu mamlakatlar tabiati haqida tegişli maqolalarga q.).