Arablar

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 589–590-b. — ziyouz.com

Arablar ARABLAR, al-arab — Ğarbiy Osiyo va Şim. Afrikadagi arab mamlakatlarida yaşovçi xalqlar guruhi. Umumiy soni 199 mln. kişi (1992). A., asosan Afrika va Osiyo mamlakatlarida: Misr, Sudan, Liviya, Tunis, Jazo-ir, Marokaş, Livan, Suriya, Iroq, Iordaniya, Saudiya Arabistoni, Yaman va b. yerlarda yaşaydi, bu mamlakatlar aholisining qariyb 80% ini taşkil qiladi. Katta yevropeoid irqiga mansub. Arab tilida suzlaşadi. A. köpçiligi sunniylar. Bundan taşqari, A. içida musulmon dinining bir qança mazhablari mavjud; şialar — Iroq, Yaman, Suriya va Livanda; ibodiylar — Şim. Afrikada; zaydiya va ismoiliylar — Şim. va Şarqiy Iroqda, Livanning toğli tumanlarida yaşaydilar. Misr, Livan, Suriya va Iordaniyada yaşovçi A.ning bir qismi xristian diniga e'tiqod qiladi. Asl vatani Arabiston ya.o. Mil. av. 1-ming yillikda va milodning dastlabki yillarida A. Suriya, Iroq, Şim. Afrika yerlariga kelib joylaşgan. Mil. av. 1-ming yillikda dastlabki arab davlatlari — Palmira (Tadmor), Nabateya va Lihyon vujudga kelgan. 5-a.da bir qança arab davlatlari (Ğasson va Laxm; Şim. Arabistonda) paydo buladi. 6 — 7-a.larda ayrim arab elatlari taşkil topdi. 7-a.da Arab xalifaligi barpo etildi. A.ning xalifalik hududidagi boşqa xalqlar b-n aralaşib ketişlari natijasida yangi elatlar va davlatlar (Falastin, Suriya, Livan (Lubnon), Iroq, Misr va Şim. Afrika davlatlari) yuzaga keldi.

Örta Osiyo arablari — Örta Osiyo davlatlarida yaşovçi, özlarini arab deb yurituvçi etnik guruh. Ajdodlari 7 — 14-a.lar davomida kelib örnaşib qolgan. Özbek, turkman va tojik millatining tarkibiga kirgan. Örta Osiyo arablari asosiy qismi Özbekistonning Buxoro, Samarqand va Qaşqadaryo viloyatlarida, şuningdek Farğona vodiysi şim.-şarqiy qismida yaşaydi. 2 guruhga bulinadi: şayboniy va sanoniy. Örta Osiyo arablari özlarining qad. madaniyatlari, urf-odatlarining ayrim belgilarini saqlab qolganlar. Arab tili ikkinçi til sifatida ayrim qişloqlarda hozirgaça qöllanib kelinadi. Bularning şevalarida yerlik xalqlar tilining ta'siri juda kuçli.

Örta Osiyo arablari xöjaligida çorvaçilik muhim örin tutadi. Suvli yerlarda yaşaydigan A. dehqonçilik qiladi. Özbekistonda A. nomi b-n boğliq köplab joy nomlari mavjud.

Ad.: Belyayev Ye. A., Arabi, islam i arabskiy xalifat v ranneye srednevekovye, 2-ye izd., 1966; Narodi Sredney Azii i Kazaxstana, ç. 2, M., 1963; Volin S. A., K istorii sredneaziatskix arabov, v sb.: Trudi IVAN, v. 36, M.-L., 1941.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АРАБЛАР, ал-араб — Ғарбий Осиё ва Шим. Африкадаги араб мамлакатларида яшовчи халқлар гуруҳи. Умумий сони 199 млн. киши (1992). А., асосан Африка ва Осиё мамлакатларида: Миср, Судан, Ливия, Тунис, Жазо-ир, Марокаш, Ливан, Сурия, Ироқ, Иордания, Саудия Арабистони, Яман ва б. ерларда яшайди, бу мамлакатлар аҳолисининг қарийб 80% ини ташкил қилади. Катта европеоид ирқига мансуб. Араб тилида сузлашади. А. кўпчилиги суннийлар. Бундан ташқари, А. ичида мусулмон динининг бир қанча мазҳаблари мавжуд; шиалар — Ироқ, Яман, Сурия ва Ливанда; ибодийлар — Шим. Африкада; зайдия ва исмоилийлар — Шим. ва Шарқий Ироқда, Ливаннинг тоғли туманларида яшайдилар. Миср, Ливан, Сурия ва Иорданияда яшовчи А.нинг бир қисми христиан динига эътиқод қилади. Асл ватани Арабистон я.о. Мил. ав. 1-минг йилликда ва милоднинг дастлабки йилларида А. Сурия, Ироқ, Шим. Африка ерларига келиб жойлашган. Мил. ав. 1-минг йилликда дастлабки араб давлатлари — Пальмира (Тадмор), Набатея ва Лиҳён вужудга келган. 5-а.да бир қанча араб давлатлари (Ғассон ва Лахм; Шим. Арабистонда) пайдо булади. 6 — 7-а.ларда айрим араб элатлари ташкил топди. 7-а.да Араб халифалиги барпо этилди. А.нинг халифалик ҳудудидаги бошқа халқлар б-н аралашиб кетишлари натижасида янги элатлар ва давлатлар (Фаластин, Сурия, Ливан (Лубнон), Ироқ, Миср ва Шим. Африка давлатлари) юзага келди.

Ўрта Осиё араблари — Ўрта Осиё давлатларида яшовчи, ўзларини араб деб юритувчи этник гуруҳ. Аждодлари 7 — 14-а.лар давомида келиб ўрнашиб қолган. Ўзбек, туркман ва тожик миллатининг таркибига кирган. Ўрта Осиё араблари асосий қисми Ўзбекистоннинг Бухоро, Самарқанд ва Қашқадарё вилоятларида, шунингдек Фарғона водийси шим.-шарқий қисмида яшайди. 2 гуруҳга булинади: шайбоний ва саноний. Ўрта Осиё араблари ўзларининг қад. маданиятлари, урф-одатларининг айрим белгиларини сақлаб қолганлар. Араб тили иккинчи тил сифатида айрим қишлоқларда ҳозиргача қўлланиб келинади. Буларнинг шеваларида ерлик халқлар тилининг таъсири жуда кучли.

Ўрта Осиё араблари хўжалигида чорвачилик муҳим ўрин тутади. Сувли ерларда яшайдиган А. деҳқончилик қилади. Ўзбекистонда А. номи б-н боғлиқ кўплаб жой номлари мавжуд.

Ад.: Беляев Е. А., Арабы, ислам и арабский халифат в раннее средневековье, 2-е изд., 1966; Народы Средней Азии и Казахстана, ч. 2, М., 1963; Волин С. А., К истории среднеазиатских арабов, в сб.: Труды ИВАН, в. 36, М.-Л., 1941.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.