Arabşunoslik

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 590–592-b. — ziyouz.com

Arabşunoslik - arab xalqlarining tili, tarixi, iqtisodiyoti va madaniyatini tadqiq etuvçi fanlar majmui. A. asli arab bölmagan (mas, turkiy bölgan), lekin arab tilida ijod qilgan olimlarning madaniy meroslarini ham örganadi. A. Ğarbiy Yevro-pada 16-a. oxirida vujudga keldi. Rim, Parij, Leyden uning asosiy markazlari bölgan. 19-a. — 20-a. boşlarida arab grammatikasi, leksikografiya va adabiyetşunoslik böyiça Silvestr de Sasi, J. Belo (Fransiya), K. Kaspari (Norvegiya), U. Rayt, R. Nikolson (Buyuk Britaniya), G. Fleyşer, T. Nyoldeke, K. Brokkelman, G. Freytag, X. Ver (Germaniya), Ya. Goldus (Gollandiya), I. Goldsiyer (Vengriya) i.t. işlari olib borganlar. Arab mamlakatlarining ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti muammolari b-n J. Sovaje, E. Levi-Provansal, K. Kazn (Fransiya), K. Bekker (Germaniya), D. Dennet, B. Lyuis, G. A. R. Gibb (Angliya), K. A. Nallino, E. Rossi (Italiya), G. Kampfmeyer (Germaniya), Ç. Adame, J. Xeyvort-Denn, Ş. Issavi (AQŞ), A. Xaurani, S. Longrigg (Buyuk Britaniya), J. Berk (Fransiya) va b. arab-şunoslar şuğullanganlar.

Hoz. A. b-n Leyden, Parij, Oksford, Kembrij, Galle, Praga, Rim, Qohira, Damaşq, Bayrut, Jazoir, Tunis, Rabot, Xartum, Haydarobod un-tlarida, şuningdek Arab mamlakatlari ligasi (Tunis) qoşidagi Arab oliy bilimlari in-ti, Islomşunoslik in-ti (Bağdod), Şarq va Afrika mamlakatlarini örganiş maktabi (London), Şarq tillari maktabi (Parij) va b. ilmiy markazlar şuğullanadi.

Rossiyada Sankt-Peterburg, Moskva, Ukrainada Xarkov, Tataristonda Kozon un-tlarida arab tili öqitiş yölga qöyilgan. Sankt-Peterburg A. markazi bölib qolgan (19-a.). Rossiyadagi A.ka nemis arabşunosi X. D. Fren, miyerlik Şayx Tantoviylar asos solgan. Akad. B. D. Dorn, prof. V. V. Grigoryev, prof. V. F. Girgas, akad. V. R. Rozen kabi arabşunos olimlar arab tili, adabiyoti, dini va tarixiga oid köplab ilmiy asarlar yaratganlar.

20-a. 20-yillar boşlarida Toşkent, Tbilisi va Bokuda A. maktablari vujudga keldi. V. V. Bartold, A. Ye. Krimskiy, I. Yu. Kraçkovskiy, M. A Salye, A P. Kovalevskiy, T. A. Şumovskiy, P. G. Bulgakov, P. A. Gryazneviç, A. B. Xolidov va b. örta asrlar arab yodgorliklarini tarjima qilib, naşr ettirdilar. 30 — 60-y. larda G. V. Sereteli va I. N. Vinnikovlar Örta Osiyo arablarining tili haqida monografiyalar yezdi. 70 — 80-ylarda arab mumtoz va hoz. zamon adabiyoti, tilşu-nosligiga qizikiş kuçayib, bu haqda köplab ilmiy asarlar yaratildi, eng muhim asarlar tarjima qilindi.

Örta Osiyo, jumladan, hoz. Özbekiston hududida arablar istilosi (8-a.)dan keyin arab tili din va ilm-fan tiliga aylangaç, mahalliy olimlar asarlarini arab tilida yoza boşlaganlar. Xoraz-miy, Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Mahmud Koşğariy, Zamaxşariy, Sam'oniy va b.ning fanning turli sohalari — falsafa, mantiq, geol., tibbiyot, riyoziyot, falakiyot, arab tili, adabiyoti, folklori, tarixi, etnografiyasi, tarixiy geografiyasi va b.ga doir risolalari Şarq va Ğarb arabşunoslari uçun hoz. ham eng muhim tadqiqot manbai bölib qolmoqda. Islom dini, fiqh va Hadis ilmi sohasida ham Turkiston olimlari köplab asarlar yaratganlar. Bular jahon miqyosida (xususan arab olamida ham) yuqori baholanib, tan olingan. 19-a. 80 — 90-y.larida, ayniqsa, 20-a. boşlarida Turkistonda Rossiyaning mustamlakaçilik maqsadidan kelib çiqqib A. ilmiga birmunça ahamiyat berildi. Toşkentda «Arxeologiya havaskorlarining Turkiston tögaragi» (1895), keyinroq Peterburg şarqşunoslik jamiyatining Toşkent bölimi vujudga keddi. Özbek arabşunoslari tomonidan yaratilgan arab tili, fikx, tarix va b.ga oid asarlar, luğatlar, arabçadan özbek tiliga qilingan tarjimalar naşr etildi.

Fitrat A. sohasida birmunça ilmiy işlar qildi. Arabşunos A. E. Şmidt arab tili, adabiyoti, islom tarixiga doir tadqiqotlar olib bordi. Xattot, manbaşunos I. Odilov arabça qölyozmalarga tavsif yezdi, ularni qayta köçirdi. Şarq-şunos S. Mirzayev arab tilşunosligiga oid «Arab tili grammatikasi» nomli ilmiy asar yezdi (1944). Özbek arabşunoslari (U. I. Karimov, H. Hikmatullayev, Ş. Şoislomov, N. Ibrohimov, A. Irisov, A. Talabov va b.) arab tilida ijod etgan olimlar asarlarini tadqiq etiş va ularni özbek tiliga tarjima qilişda katta işlar olib bordilar. Ar-Roziyning «Sirr al-asror» («Sirlar siri») nomli arabça asarining yagona qölyozmasi (rus tilida, 1957), Ibn Sinoning arabça «Al-Qonun fittibb» («Tib qonunlari») asari (rus va özbek tillarida, 1-naşri 1954—61 va 2-naşri 1979—83) tarjima qilinib, naşr etildi. Beruniyning arab tilidagi ilmiy va adabiy merosini örganiş borasida ham muhim işlar kilindi. Uning tanlangan asarlari (5-jilddan iborat) Özbek tiliga tarjima qilindi. Muhammad ibn Muso Xorazmiyning arab tilida yozgan asarlari töplami «Tanlangan asarlar» (1983), «Astronomiyaga oid risola»si (1983) ham tarjima kilinib naşr etildi. Özbek arabşunos olimlari arabça qölyozmalarni — «Özbekiston Fanlar akademiyasining şarq qölyozmalari töplami»ni naşrdan çiqardilar (rus tilida, 11 jildli katalog, 1952—75).

Hoz. A. Özbekiston FA Şarqşunoslik ilmiy tadqiqot instituti faoliyatida ustuvor yunalişlardan biri hisoblanadi, bundan taşqari zamonaviy A. işiga Toşkent Islom un-ti ham salmoqli hissa qöşmoqda, A. sohasi uçun yetuk mutaxassislar tayyorlaş b-n Toşkent davlat şarqşunoslik instituti şuğullanadi.

Ad.: Lunin B. V., Iz istorii russkogo vostokovedeniya i arxeologii v Turkestane, T., 1958; Irisov A., Toşkentda arabşunoslik, T., 1964; Özbekiston şarqşunoslari, T., 1997.

Ismatulla Abdumayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АРАБШУНОСЛИК - араб халқларининг тили, тарихи, иқтисодиёти ва маданиятини тадқиқ этувчи фанлар мажмуи. А. асли араб бўлмаган (мас, туркий бўлган), лекин араб тилида ижод қилган олимларнинг маданий меросларини ҳам ўрганади. А. Ғарбий Евро-пада 16-а. охирида вужудга келди. Рим, Париж, Лейден унинг асосий марказлари бўлган. 19-а. — 20-а. бошларида араб грамматикаси, лексикография ва адабиетшунослик бўйича Сильвестр де Саси, Ж. Бело (Франция), К. Каспари (Норвегия), У. Райт, Р. Николсон (Буюк Британия), Г. Флейшер, Т. Нёльдеке, К. Броккельман, Г. Фрейтаг, X. Вер (Германия), Я. Голдус (Голландия), И. Гольдциер (Венгрия) и.т. ишлари олиб борганлар. Араб мамлакатларининг ижтимоий-иқтисодий тараққиёти муаммолари б-н Ж. Соваже, Э. Леви-Провансаль, К. Казн (Франция), К. Беккер (Германия), Д. Деннет, Б. Льюис, Г. А. Р. Гибб (Англия), К. А. Наллино, Э. Росси (Италия), Г. Кампфмейер (Германия), Ч. Адаме, Ж. Хейворт-Дэнн, Ш. Иссави (АҚШ), А. Хаурани, С. Лонгригг (Буюк Британия), Ж. Берк (Франция) ва б. араб-шунослар шуғулланганлар.

Ҳоз. А. б-н Лейден, Париж, Оксфорд, Кембриж, Галле, Прага, Рим, Қоҳира, Дамашқ, Байрут, Жазоир, Тунис, Работ, Хартум, Ҳайдаробод ун-тларида, шунингдек Араб мамлакатлари лигаси (Тунис) қошидаги Араб олий билимлари ин-ти, Исломшунослик ин-ти (Бағдод), Шарқ ва Африка мамлакатларини ўрганиш мактаби (Лондон), Шарқ тиллари мактаби (Париж) ва б. илмий марказлар шуғулланади.

Россияда Санкт-Петербург, Москва, Украинада Харьков, Татаристонда Козон ун-тларида араб тили ўқитиш йўлга қўйилган. Санкт-Петербург А. маркази бўлиб қолган (19-а.). Россиядаги А.ка немис арабшуноси X. Д. Френ, миерлик Шайх Тантовийлар асос солган. Акад. Б. Д. Дорн, проф. В. В. Григорьев, проф. В. Ф. Гиргас, акад. В. Р. Розен каби арабшунос олимлар араб тили, адабиёти, дини ва тарихига оид кўплаб илмий асарлар яратганлар.

20-а. 20-йиллар бошларида Тошкент, Тбилиси ва Бокуда А. мактаблари вужудга келди. В. В. Бартольд, А. Е. Кримский, И. Ю. Крачковский, М. А Салье, А П. Ковалевский, Т. А. Шумовский, П. Г. Булгаков, П. А. Грязневич, А. Б. Холидов ва б. ўрта асрлар араб ёдгорликларини таржима қилиб, нашр эттирдилар. 30 — 60-й. ларда Г. В. Церетели ва И. Н. Винниковлар Ўрта Осиё арабларининг тили ҳақида монографиялар езди. 70 — 80-йларда араб мумтоз ва ҳоз. замон адабиёти, тилшу-нослигига қизикиш кучайиб, бу ҳақда кўплаб илмий асарлар яратилди, энг муҳим асарлар таржима қилинди.

Ўрта Осиё, жумладан, ҳоз. Ўзбекистон ҳудудида араблар истилоси (8-а.)дан кейин араб тили дин ва илм-фан тилига айлангач, маҳаллий олимлар асарларини араб тилида ёза бошлаганлар. Хораз-мий, Форобий, Беруний, Ибн Сино, Маҳмуд Кошғарий, Замахшарий, Самъоний ва б.нинг фаннинг турли соҳалари — фалсафа, мантиқ, геол., тиббиёт, риёзиёт, фалакиёт, араб тили, адабиёти, фольклори, тарихи, этнографияси, тарихий географияси ва б.га доир рисолалари Шарқ ва Ғарб арабшунослари учун ҳоз. ҳам энг муҳим тадқиқот манбаи бўлиб қолмоқда. Ислом дини, фиқҳ ва Ҳадис илми соҳасида ҳам Туркистон олимлари кўплаб асарлар яратганлар. Булар жаҳон миқёсида (хусусан араб оламида ҳам) юқори баҳоланиб, тан олинган. 19-а. 80 — 90-й.ларида, айниқса, 20-а. бошларида Туркистонда Россиянинг мустамлакачилик мақсадидан келиб чиққиб А. илмига бирмунча аҳамият берилди. Тошкентда «Археология ҳаваскорларининг Туркистон тўгараги» (1895), кейинроқ Петербург шарқшунослик жамиятининг Тошкент бўлими вужудга кедди. Ўзбек арабшунослари томонидан яратилган араб тили, фикх, тарих ва б.га оид асарлар, луғатлар, арабчадан ўзбек тилига қилинган таржималар нашр этилди.

Фитрат А. соҳасида бирмунча илмий ишлар қилди. Арабшунос А. Э. Шмидт араб тили, адабиёти, ислом тарихига доир тадқиқотлар олиб борди. Хаттот, манбашунос И. Одилов арабча қўлёзмаларга тавсиф езди, уларни қайта кўчирди. Шарқ-шунос С. Мирзаев араб тилшунослигига оид «Араб тили грамматикаси» номли илмий асар езди (1944). Ўзбек арабшунослари (У. И. Каримов, Ҳ. Ҳикматуллаев, Ш. Шоисломов, Н. Иброҳимов, А. Ирисов, А. Талабов ва б.) араб тилида ижод этган олимлар асарларини тадқиқ этиш ва уларни ўзбек тилига таржима қилишда катта ишлар олиб бордилар. Ар-Розийнинг «Сирр ал-асрор» («Сирлар сири») номли арабча асарининг ягона қўлёзмаси (рус тилида, 1957), Ибн Синонинг арабча «Ал-Қонун фиттибб» («Тиб қонунлари») асари (рус ва ўзбек тилларида, 1-нашри 1954—61 ва 2-нашри 1979—83) таржима қилиниб, нашр этилди. Берунийнинг араб тилидаги илмий ва адабий меросини ўрганиш борасида ҳам муҳим ишлар килинди. Унинг танланган асарлари (5-жилддан иборат) Ўзбек тилига таржима қилинди. Муҳаммад ибн Мусо Хоразмийнинг араб тилида ёзган асарлари тўплами «Танланган асарлар» (1983), «Астрономияга оид рисола»си (1983) ҳам таржима килиниб нашр этилди. Ўзбек арабшунос олимлари арабча қўлёзмаларни — «Ўзбекистон Фанлар академиясининг шарқ қўлёзмалари тўплами»ни нашрдан чиқардилар (рус тилида, 11 жилдли каталог, 1952—75).

Ҳоз. А. Ўзбекистон ФА Шарқшунослик илмий тадқиқот институти фаолиятида устувор йуналишлардан бири ҳисобланади, бундан ташқари замонавий А. ишига Тошкент Ислом ун-ти ҳам салмоқли ҳисса қўшмоқда, А. соҳаси учун етук мутахассислар тайёрлаш б-н Тошкент давлат шарқшунослик институти шуғулланади.

Ад.: Лунин Б. В., Из истории русского востоковедения и археологии в Туркестане, Т., 1958; Ирисов А., Тошкентда арабшунослик, Т., 1964; Ўзбекистон шарқшунослари, Т., 1997.

Исматулла Абдумаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.