Aralaş iqtisodiyot

Aralaş iqtisodiyot - hoz. zamon bozor iqtisodiyoti modellaridan biri. A.i. bozor iqtisodiyotining rivojlangan va demokratlaşib, insoniy tuc olgan turi bölib, AQŞ, Angliya va Fransiya kabi rivojlangan mamlakatlarga xos. A. i. poliiqtisodiy tizim bulib, ijtimoiy yunaltirilgan bozor iqtisodiyoti, kooperativ iqtisodiyot kabi modellardan özining 3 jihati b-n ajralib turadi: a) mul kiy xilma-xillik. Iqtisodiyotda yagona mulk monopoliyasiga urin qolmaydi, xilma-xil mulkçilik yonma-yon rivojlanadi. Mulkçilikning 3 şakli mavjud bölib, bular xususiy mulk, jamoa mulki va davlat mulkidan iborat buladi. Xususiy mulkning individual (yakka) mulk şakli emas, balki kooperativ (şirkat) şakli ustuvorlik qiladi. Jamoa mulki esa işçi va xizmatçilarning uziga yoki ularning kasaba uyuşmasiga karaşli mulkdan taşkil topadi va xalq korxonalarida öz ifodasini topadi. Bu korxonalardagi işçi va xizmatçilar ham mulk sohibi, ham mehnat axli hisoblanadilar. Davlat mulki eng muhim, umummilliy ahamiyatga molik sohalar b-n çeklanadi, uning doirasi xususiylaştiriş asosida qisqarib boradi. Mulk şakllaridan heç qaysisi monopol mavqeda bölmaydi. Iqtisodiyotda mulk şakllarining muvozanati saqdanadi; b) xöjalik yuritiş xilma-xilligi. Xöjalik yakka, şirkat, aralaş tarzda yuritiladi. Xöjalik subyektlari xöjalik faoliyatini öz mablağiga, qarz puliga tayanib yuritadilar, ular örtasida ijara munosabatlari keng tarqaladi. Yer, umuman, köçmas mulk va hatto, maşina-uskunalar ham ijara asosida işlatiladi, lizingning turli şakl va usullari keng qöllaniladi. Xöjalik yuritiş milliy doiradan çiqib baynalmilallaşadi. Qöşma korxonalar, transmilliy korporatsiyalar rivojlanadi, oçiq iqtisodiy zonalar taşkil topadi; v) xöjalik faoliyati miqyosida muvozanatning ta'minlanişi. Yirik, örta va kiçik biznes muvozanatli holatda rivojlanadi. Yirik korxonalar monopoliyasiga örin qolmaydi. Har bir biznes öz sohasida rivoj topadi. Yirik va kiçik biznes munosabati, bir tomondan, raqobat munosabati bölsa, ikkinçi tomondan şeriklik va hamkorlik munosabatiga aylanadi. Muvozanatli holat raqobatga keng yöl oçadi, monopoliyani çeklaydi. Şu sababli millionlab korxonalar yopiladi, özaro qöşiladi yoki yangidan oçiladi. Iqtisodiyot subyektlarining köpçilik bölişi raqobatning ahamiyatini oşiradi.

A. i. köp ukladlilikni talab etadi va bozor talabi atrofliça örganilib, bozorbop, ya'ni yaxşi sotiladigan tovarlar işlab çiqariladi; barça i.ç. omillari unumdorlikni ta'minlaş yölida mukammallaştirib boriladi. Samarali i. ç. hamma daromadlarni (iş haqi, foyda, renta, foiz) oşiriş imkonini beradi. Çunki har bir omilning (yer, mehnat va kapital) bergan iqtisodiy samarasi oşib boradi. Ammo daromadlar tarkibida mehnatdan keladigan daromad — iş haqi ğissasining ortib borişi yuz beradi.

A. i.ning ommaviy farovonlikni ta'minlaşdan iborat boş umumlaştiruvçi qonuni bor va u iqtisodiyotning ijtimoiy yönalişini ifoda etadi. Bu qonunni ikki holat yuzaga keltiradi. Birinçidan, mulk xilma-xil bölib, ozçilik qölida töplanmay, köpçilikka tegişli böladi va mehnat ahli ayni vaqtda mulk sohiblariga ham aylanadi. Ikkinçidan, mahsulot va xizmatlarning köplab yaratilişi farovonlikni ta'minlaşga yetarli böladi. Daromadlar yuqori bölganidan ular tirikçilik sarfidan ortib qolib, pul va modliy şakldagi jamğarmaga aylanadi. Şu bois milliy boylik tarkibida aholi mol-mulkining hissasi ortib boradi.

Hozirgi A. i. da iqtisodiy munosabatlarning aralaş tarzda bölişi bozor va nobozor munosabatlarning uz-viy qöşilib ketişiga olib keladi. Bozor munosabatlariga xos raqobat, foyda uçun kuraş, xususiy mulk hukmronligi, daromadlarning i. ç. omillaridan foydalaniş natijasiga boğliq böliş kabi belgilar b-n bir qatorda uzoq şeriklik asosida hamkor böliş, biznesda öz örnini topib obrö orttiriş, imijga ega böliş, işçi-xizmatçilarning mulkdorlarga aylanişi, xayr-sahovat qoidasiga binoan noçorlarga doimo yordam beriş kabi munosabatlar ham kamol topadi. A. i.da tartibsizlik va noaniqlik minimal darajaga tuşadi, iqtisodiyot davlat tomonidan tartibga solinadi, iqtisodiy muvoza-natlar tezda tiklanib turadi. Davlat daromadlarni qayta taqsimlab, minimal daromadlarni keskin pasayişiga yöl bermaydi. Şu maqsadda qonun yöli b-n iş haqi minimumö miqdori belgilanadi. Davlat antimo-nopol siyosat yurgizadi. Firmalarda marketing xizmatining kuçli rivojlanişi bozorni çuqur örganib, uning talabiga moslaşiş imkonini bergani holda davlat ham iqtisodiyotni tartibga solib turganidan kuçli iqtisodiy böhronlar va larzalar yuz bermaydi, iqtisodiy tanglik çuqur bölmaydi, undan tezda va kam talofat b-n çiqiladi. Umuman olganda jamiyatda iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlik qaror topadi. A. i. bozor munosabatlarining hozirçalik eng rivojlangan şakli sifatida yuzaga keladi. Uning yaqqol namunasi deb AQŞ iqtisodiyotini oliş mumkin. Iqtisodiy nazariyada A.i. haqidagi qaraşlar 20-a.ning 20-y.larida paydo bölgan. Keyinçalik «xalq kapitaliz-mi», «demokratik kapitalizm», «ommaviy farovonlik jamiyati», «konvergensiya» va b. konsepsiyalarda A.i. nazariyasi takomillaştirildi.

Ahmadjon Ölmasov.