Arava

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 592–593-b. — ziyouz.com

Arava ARAVA, aroba — yuk va odam taşişga möljallangan, ulov qöşib işlatiladigan qad. transport turi. A. şoti (aravaşoti), tegarçik (ğildirak) va öq kabi asosiy qismlardan tuzilgan. Şoti 4,5 m ça uzunlikdagi ikkita otyoğoç (otliq), 8 ta pogona, ikki söloq va ayğizdan iborat. Otyoğoçlar mirza-terakdan işlanadi. Şoti (oraliği 70 — 80 sm) uçlarida ot böyinçasini mahkamlaşga xizmat qiladigan bittadan teşiklari böladi. Tegarçik (ğildirak) gupçak, töğin, kegay, bellik, aravatemir, aravamix va yostiq kabi qismlardan iborat. Aravatemir, aravamixlar temirdan, boşqa qismlar qayrağoçning çayir turi (bujun)dan yasaladi. Öq — yöğonligi 40 sm, 2,5 m uzunlikdagi silliqlangan yoğoç bölib, ikki uçi tegarçik gupçagiga kiritiladi va ustiga aravaşoti mindiriladi. Yurganda şoti jilib ketmasligi uçun uning ostiga söloq örnatiladi. A.lar ikki, uç va tört ğildirakli böladi. Qöşiladigan ulovga köra, ot A., tuya A., hökiz A., eşak A. kabi xillari farkdanadi. Ba'zi Şarq mamlakatlari (Birma, Vyetnam, Hindiston)da odam (rikşa) tortadigan ikki ğildirakli A.lar ham bor. Şakli va tuzilişiga köra, oçiq A., soyabonli A., ağdarma A., katta ğildirakli qöqon A., kiçik ğildirakli kötak A. va b. xillari bor. Xorazm A.lari şaklan boşqaçaroq bölgani uçun xorazmça A. deyiladi.

A.ning ilk namunalari mil. av. 3-ming yillik oxiriga töğri keladi. Yevrosiyo va Şim. Afrika hududlaridan A. tasvirlari köplab topilgan. Jangovar A.lar qad. Şarq davlatlari — Bobil, Xitoy, Hindiston va b. mamlakat qöşinlarida bölgan. Qad. hind qahramonlik eposi «Mahabharata» (mil. av. 10 — 8-a.lar)da bayon qilinişiça, Şim. va Jan. Hindiston xalqlari iştirok etgan buyuk jangda jangovar A.larda jang qilingan. Aleksandr (Iskandar Zulqarnayn) ham öz yurişlarida A.dan keng foydalangan. Misrliklar ikki ğildirakli bir kişilik A.larda uruşişgan. Özbekiston hududidan sopoldan işlangan tört ğildirakli (Oltintepa qad. şahar xarobasi, mil.av. 4-ming yillik — 2-ming yilliklar), quyma oltindan mö'jaz işlangan ikki ğildirakli (Amudaryo xazşasi, mil. av. 4 — 2-a.lar) A.lar topilgan, Afrosiyob devoriy rasmlarida jangovar A. tasvirlangan, «Boburnoma»da yozilişiça, uruşlarda A.dan mudofaa vositasi (çep) sifatida foydalanilgan.

Dunyo xalqlarining kundalik hayotida A.ning ahamiyati beqiyos katta bölgan. Avtomobil va b. transport vositalari yaratilgunga qadar A. asosiy transport vositasi hisoblangan. Hozir ham xalq xöjaligida, ayniqsa, qişloq joylarda A.dan foydalaniladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АРАВА, ароба — юк ва одам ташишга мўлжалланган, улов қўшиб ишлатиладиган қад. транспорт тури. А. шоти (аравашоти), тегарчик (ғилдирак) ва ўқ каби асосий қисмлардан тузилган. Шоти 4,5 м ча узунликдаги иккита отёғоч (отлиқ), 8 та погона, икки сўлоқ ва айғиздан иборат. Отёғочлар мирза-теракдан ишланади. Шоти (оралиғи 70 — 80 см) учларида от бўйинчасини маҳкамлашга хизмат қиладиган биттадан тешиклари бўлади. Тегарчик (ғилдирак) гупчак, тўғин, кегай, беллик, араватемир, аравамих ва ёстиқ каби қисмлардан иборат. Араватемир, аравамихлар темирдан, бошқа қисмлар қайрағочнинг чайир тури (бужун)дан ясалади. Ўқ — йўғонлиги 40 см, 2,5 м узунликдаги силлиқланган ёғоч бўлиб, икки учи тегарчик гупчагига киритилади ва устига аравашоти миндирилади. Юрганда шоти жилиб кетмаслиги учун унинг остига сўлоқ ўрнатилади. А.лар икки, уч ва тўрт ғилдиракли бўлади. Қўшиладиган уловга кўра, от А., туя А., ҳўкиз А., эшак А. каби хиллари фаркданади. Баъзи Шарқ мамлакатлари (Бирма, Вьетнам, Ҳиндистон)да одам (рикша) тортадиган икки ғилдиракли А.лар ҳам бор. Шакли ва тузилишига кўра, очиқ А., соябонли А., ағдарма А., катта ғилдиракли қўқон А., кичик ғилдиракли кўтак А. ва б. хиллари бор. Хоразм А.лари шаклан бошқачароқ бўлгани учун хоразмча А. дейилади.

А.нинг илк намуналари мил. ав. 3-минг йиллик охирига тўғри келади. Евросиё ва Шим. Африка ҳудудларидан А. тасвирлари кўплаб топилган. Жанговар А.лар қад. Шарқ давлатлари — Бобил, Хитой, Ҳиндистон ва б. мамлакат қўшинларида бўлган. Қад. ҳинд қаҳрамонлик эпоси «Маҳабҳарата» (мил. ав. 10 — 8-а.лар)да баён қилинишича, Шим. ва Жан. Ҳиндистон халқлари иштирок этган буюк жангда жанговар А.ларда жанг қилинган. Александр (Искандар Зулқарнайн) ҳам ўз юришларида А.дан кенг фойдаланган. Мисрликлар икки ғилдиракли бир кишилик А.ларда урушишган. Ўзбекистон ҳудудидан сополдан ишланган тўрт ғилдиракли (Олтинтепа қад. шаҳар харобаси, мил.ав. 4-минг йиллик — 2-минг йилликлар), қуйма олтиндан мўъжаз ишланган икки ғилдиракли (Амударё хазшаси, мил. ав. 4 — 2-а.лар) А.лар топилган, Афросиёб деворий расмларида жанговар А. тасвирланган, «Бобурнома»да ёзилишича, урушларда А.дан мудофаа воситаси (чеп) сифатида фойдаланилган.

Дунё халқларининг кундалик ҳаётида А.нинг аҳамияти беқиёс катта бўлган. Автомобиль ва б. транспорт воситалари яратилгунга қадар А. асосий транспорт воситаси ҳисобланган. Ҳозир ҳам халқ хўжалигида, айниқса, қишлоқ жойларда А.дан фойдаланилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.