Arça
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 670-b. — ziyouz.com
Arça (luniperus) — sarvdoşlar oilasiga mansub doim yaşil daraxt va butalar turkumi. 70 ga yaqin turi bor. A. bir jinsli, bir yoki ikki uyli, şamol yordamida çanglanuvçi, ignabargli ösimlik. A.ning erkaklik qubbasi sarğiş, 3 — 6 çangdonli qipiqsimon çangçilardan taşkil topgan. Urğoçi qubbalari yaşil bölib, qarama-qarşi yoki oldinma-keyin örnaşgan uruğçibarg va uruğkurtaklardan iborat. Qubbalari yumaloq (diametri 5 — 20 mm), içida 1 — 10 dona uruğ bor. A. mart—may oylarida gullaydi. Mevasi qönğir, ikkinçi yili (sent. — noyab.da) pişib, qiş yoki bahorda tökiladi. A. uruğini yaxşi undiriş uçun uni yezda stratifikatsiya qilib, kuzda sepiladi. 2 — 3 yoşli köça-ti ekiladi. A.ning köpçiligi örta min-taqalarda ösadi. Ba'zi turlari tropik hududlardagi toğlarda ham uçraydi. I. semiglobosa (sovur A.), I. turkestanica (örik A.), I. sabina (qora A.) va I. seravschanica (Zarafşon A.) kabi turlari Örta Osiyo, xususan Özbekiston toğlarida tarqalgan bölib, maxsus arçazorlarni taşkil qiladi. A.ning xöjalikdagi ahamiyati katta. Yoğoçi me'morlikda, öymakorlikda va qalam yasaşda işlatiladi. Ba'zi turlaridan xuşmanzara ösimlik sifatida foydalaniladi. Qubbalaridan turli moddalar (efir moyi, qatron, qand, mum va organik kislotalar) olinadi. Qubbasining damlamasi tabobatda siydik haydovçi, balğam köçiruvçi va ovqat hazm qilişni yaxşilovçi dori sifatida işlatiladi. Örta Osiyodagi turlaridan olinadigan efir moyining sedrol fraksiyasi esa jarohatni, suyakning teşilib oqişini davolaşda qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АРЧА (luniperus) — сарвдошлар оиласига мансуб доим яшил дарахт ва буталар туркуми. 70 га яқин тури бор. А. бир жинсли, бир ёки икки уйли, шамол ёрдамида чангланувчи, игнабаргли ўсимлик. А.нинг эркаклик қуббаси сарғиш, 3 — 6 чангдонли қипиқсимон чангчилардан ташкил топган. Урғочи қуббалари яшил бўлиб, қарама-қарши ёки олдинма-кейин ўрнашган уруғчибарг ва уруғкуртаклардан иборат. Қуббалари юмалоқ (диаметри 5 — 20 мм), ичида 1 — 10 дона уруғ бор. А. март—май ойларида гуллайди. Меваси қўнғир, иккинчи йили (сент. — нояб.да) пишиб, қиш ёки баҳорда тўкилади. А. уруғини яхши ундириш учун уни езда стратификация қилиб, кузда сепилади. 2 — 3 ёшли кўча-ти экилади. А.нинг кўпчилиги ўрта мин-тақаларда ўсади. Баъзи турлари тропик ҳудудлардаги тоғларда ҳам учрайди. I. semiglobosa (совур A.), I. turkestanica (ўрик A.), I. sabina (қора А.) ва I. seravschanica (Зарафшон А.) каби турлари Ўрта Осиё, хусусан Ўзбекистон тоғларида тарқалган бўлиб, махсус арчазорларни ташкил қилади. А.нинг хўжаликдаги аҳамияти катта. Ёғочи меъморликда, ўймакорликда ва қалам ясашда ишлатилади. Баъзи турларидан хушманзара ўсимлик сифатида фойдаланилади. Қуббаларидан турли моддалар (эфир мойи, қатрон, қанд, мум ва органик кислоталар) олинади. Қуббасининг дамламаси табобатда сийдик ҳайдовчи, балғам кўчирувчи ва овқат ҳазм қилишни яхшиловчи дори сифатида ишлатилади. Ўрта Осиёдаги турларидан олинадиган эфир мойининг цедрол фракцияси эса жароҳатни, суякнинг тешилиб оқишини даволашда қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.