Areal

Areal (lot. area — maydon, makon) — ösimlik yoki hayvonlarning biror turi, turkumi yoki oilasi tarqalgan hudud. Yaxlit (yalpi) A. va ajralgan (bölingan) A. farqlanadi. Agar bir A.dagi ösimliklarning turlari bir tekis, öz hayotiga qulayroq joylarda köp uçrasa — yaxlit A.; yaxlit A. ikki yoki undan ortiq oblastlarga bölinsa — ajralgan A. paydo böladi. Bunda oraliq maydondagi turlarga mansub individlarning bir qismi qirilib ketadi. Turlar bir qança qit'a, ummonlarni egallasa (mas, ğalladoşlar oilasi, çumçuqsimonlar, delfinsimonlar turkumlari va b.) keng miqyosdagi, kengayuvçi A. hosil böladi. Keng tarqalgan hayvon va ösimlik turlari kosmopolit turlar yoki panendemiklar deb ataladi. A. unça katta bölmasligi ham mumkin. Ayrim ösimlik turlari (endemiklar) juda çeklangan, tor joylardagina (mas, orolda, ğorda va b.da) ösadi. A. çegarasi doimiy bölişi yoki odam ta'siri b-n özgarişi mumkin. A. doirasida tur individlari barobar taqsimlanmagan böladi, markazda köproq joylaşib, çekkaroqlarida tobora siyraklaşa boradi. Odam faoliyati ta'sirida özgargan A. sun'iy A. (introduksiyalangan va iqlimlaştirilgan turlar A.) deyiladi. Mas, 19-a. oxirlarida ança serhosil Meksika ğözasi Amerikadan Örta Osiyo va Zakavkazyega yoki kivi ösimligi Yangi Zelandiyadan Yevropaga keltirilganidan söng, bu yerlarda ularning sun'iy A. barpo etildi. Tabiatda soçma A., sertarmoq A., tutaş A., yondoş A., kengayuvçi A., torayuvçi A., uzilgan A. va b. turlari uçraydi.