Areografiya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 613–614-b. — ziyouz.com
Areografiya — astrofizikaning Marsning sirt tuzilişini xaritalaştiriş b-n şuğullanuvçi bölimi. Mars xaritalari vizual kuzatişlarga asosan tuzilgan. Mars sirtida «dengiz» deb ataluvçi katta-katta qoramtir doğlar, ular atrofida yoruğ qit'alar va qutblar atrofida «qutbiy döppilar» deb ataluvçi oq doğlar kuzatiladi. Marsning kiçik qoramtir doğlari «köllar» va «voha»lar deyiladi. Köpinça, Mars kanallari şunday «vohalarda» kesişadi. Oç qoramtir joylar — «botqoqlik», dengizning uç-burçaksimon turtib çiqqan joyi «körfaz» deyiladi. Köpçilik «dengizlar» Marsning jan. yarim şarida joylaşgan. Ularning eng qoramtirlari — Mare Sirenium, Mare Cimmerium, Mare Tirrenium, Syrtis Major, Sabarns sunus bir-biri b-n tutaşgan holda 0° dan 30° gaça areografik kengliklar orasida joylaşgan. Jan. dagi köpçilik «körfaz»larning uçi şim.ga yönalgan. Marsda areografik uzunlik Sabaens sunus «körfaz»idan boşlab hisoblanadi. Şim. yarim şardagi «dengiz»lar kamdan-kam tutaşgan böladi. Ularning eng kattasi Mare Acidalinr — uçi jan. ga qaragan uç burçakli qora doğ şaklida. Mars dengizlarining rangi va qoramtirlik darajasi mavsumga qarab özgarib turadi. Mars toğlarining eng balandi 5 km dan ortiq emas. Amerika kosmik kemasi «Mariner-4» yordamida 1965 y. 15 iyulda olingan Mars sirtining fotosuratlarida Oydagi kabi halqasimon toğlar (kraterlar) va tizma toğlarni köriş mumkin. Mars sirtida diametri 4 km dan ortiq bölgan kraterlar soni 10000 taça deb taxmin qilinadi. «Mariner-4» da olingan rasmlarda Mars sirtining fotosuratlari keltirilgan. Bunda «Mariner- 4»da rasmga olingan joylar ham belgilangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АРЕОГРАФИЯ — астрофизиканинг Марснинг сирт тузилишини хариталаштириш б-н шуғулланувчи бўлими. Марс хариталари визуал кузатишларга асосан тузилган. Марс сиртида «денгиз» деб аталувчи катта-катта қорамтир доғлар, улар атрофида ёруғ қитъалар ва қутблар атрофида «қутбий дўппилар» деб аталувчи оқ доғлар кузатилади. Марснинг кичик қорамтир доғлари «кўллар» ва «воҳа»лар дейилади. Кўпинча, Марс каналлари шундай «воҳаларда» кесишади. Оч қорамтир жойлар — «ботқоқлик», денгизнинг уч-бурчаксимон туртиб чиққан жойи «кўрфаз» дейилади. Кўпчилик «денгизлар» Марснинг жан. ярим шарида жойлашган. Уларнинг энг қорамтирлари — Mare Sirenium, Mare Cimmerium, Mare Tirrenium, Syrtis Major, Sabarns sunus бир-бири б-н туташган ҳолда 0° дан 30° гача ареографик кенгликлар орасида жойлашган. Жан. даги кўпчилик «кўрфаз»ларнинг учи шим.га йўналган. Марсда ареографик узунлик Sabaens sunus «кўрфаз»идан бошлаб ҳисобланади. Шим. ярим шардаги «денгиз»лар камдан-кам туташган бўлади. Уларнинг энг каттаси Mare Acidalinr — учи жан. га қараган уч бурчакли қора доғ шаклида. Марс денгизларининг ранги ва қорамтирлик даражаси мавсумга қараб ўзгариб туради. Марс тоғларининг энг баланди 5 км дан ортиқ эмас. Америка космик кемаси «Маринер-4» ёрдамида 1965 й. 15 июлда олинган Марс сиртининг фотосуратларида Ойдаги каби ҳалқасимон тоғлар (кратерлар) ва тизма тоғларни кўриш мумкин. Марс сиртида диаметри 4 км дан ортиқ бўлган кратерлар сони 10000 тача деб тахмин қилинади. «Маринер-4» да олинган расмларда Марс сиртининг фотосуратлари келтирилган. Бунда «Маринер- 4»да расмга олинган жойлар ҳам белгиланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.