Argentina
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 604–609-b. — ziyouz.com
Argentina (Argentina), Argentina Respublikasi (Republica Argentina) — Jan. Amerikadagi davlat. Qit'aning jan.-şarqiy qismini, Olovli Yer o.ning şarqiy qismini va bir qança orollarni egallaydi. Atlantika okeani sohilida joylaşgan. Ma'muriy jihatdan 22 viloyat (provinsiya), federal (poytaxt) okrugi va Olovli Yer hududiga bölinadi. Mayd. 2767 ming km2. Aholisi 36,1 mln. kişi (1999). Poytaxti Buenos-Ayres ş.
Davlat tuzumi. A. — federativ respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1994 y. 24 avg.da qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident. Prezident va vitse-prezident 4 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — Millim kongress (parlament). Kongress ikki palata: senat va deputatlar palatasidan iborat. Ijroçi hokimiyat prezident va hukumatdir.
Tabiati. A.ning şarqi keng tekisliklardan va ğarbi toğlardan iborat. Mamlakatning butun şim.-şarqini La-Plata pasttekisligi (Gran-Çako, Şarqiy Pampa tekisligi), jan.-şarqini Patagoniya yassi togligi egallaydi. Ğarbdagi toğ yon bağirlari balandlaşa borib, And toglariga ulanib ke-tadi. Jan. Amerikaning eng baland nuqtasi Akonkagua (6960 m) ham A. hududidadir. Foydali qazilmalari: neft, gaz, temir, polimetallar, uran, mis, qalay, volfram va b. rudalar. A. tekislik qismining iqlimi — tropik va subtropik, jan. da — mö'tadil. Eng issiq oy (yanv.)ning örtaça harorati şim.da 28°, jan.da 10°, iyulning örtaça harorati şim.da 18° va jan.da G. Toğlarda iqlim mö'tadil sovuq. Yiliga Patagoniyada 100 — 300 mm, şim.-şarqda 1400 — 1600 mm, Andning şarqiy yon bağirlarida 5000 mm gaça yoğin yoğadi. Asosiy daryolari: Parana, Paragvay, Uruğvay, Rio-Salado, Rio-Kolorado, Çubut, Rio-Negro. A. köllarining aksariyati muzliklardan paydo bölgan (Naul-Uapi, Buenos-Ayres, Vyedma va b.). A. hudu-dining salkam 20% doimiy köm-kök va bargi tökiluvçi örmonlar b-n qoplangan. Gran-Çakodagi qizil tuproqda siyrak örmon, Pampadagi unumdor qoratuproqda piçanzor daştlar, Patagoniyada —yarim çöl. A.ning milliy boğlari — Iguasu, Lanin, Nauel-Uapi va b.
Aholisi. Argentinlar (mamlakat aholisining 90%) asosan yevropalik muhojirlardan şakllangan. Şuningdek italyanlar, yahudiylar, ukrainlar, ispanlar, katalonlar, polyaklar, nemislar, fransuzlar va b.lar ham yaşaydi. Tub joy aholisi — in-deyslarning aksariyati yevropaliklarning mustamlakaçilik harakatlari jarayonida qirilib ketgan. Ularning oz qismi (keçua, tupi-guaranlar va b.) A.ning şim.-ğarbida va Paragvay b-n bölgan çegara yaqinida yaşaydi. Rasmiy tili — ispan tili.
Dindorlarning aksariyati katoliklar. Aholining örtaça ziçligi 1 km2ga 9 kişidan köproq. Aholining 86% şaharlarda yaşaydi. Yirik şaharlari: Buenos-Ayres, Kordova, Rosario, La-Plata.
Tarixi. Qadim zamonlarda A. hududida köp sonli indeys qabilalari yaşar, ularda jamoa-uruğçilik munosabatlari xukmron edi. Şim.-ğarbda diagitlar, çarrua va kerandilar eng rivojlangan indeys qabilalari bölgan; ular ötroq hayot keçirar, dehqonçilik, baliqçilik, ovçilik b-n şuğullanar, rangli metallar eritişni, töqimaçilikni bilar edi. Şim.-şarqda va markazda guaranlar, tapeslar va b. yaşar, janubda araukanlar va patagonlar köçib yurar edi. 16-a. ning 1-yarmidahoz. A. hududi ispanlar tomonidan bosib olina boşladi. Ispanlar bu mamlakatni Rio-de-La-Plata (ispança kumuş) daryosi nomi b-n La-Plata deb atadilar. Mustamlakaçilarga qarşi indeys qabilalari bir neça marta isyon kötardi (1580, 1630, 1657, 1710 - 11 y.lar). 1776 y.da hoz. A. hududi butunlay Rio-de-La-Plata vitse-qirolligi tarkibiga qöşib olindi. A.da katta feodal yer egaligi vujudga keldi. Amerikadagi ispan mustamlakalarining 1810 — 26 y.lardagi mustaqillik uçun uruşi vaqtida kreollar (dastlabki ispan kelgindilarining avlodlari) M. Belgrano va X. San-Martin rahbarligida 1810 — 16 y.larda ispan mustamlakaçilariga qarşi qurolli kuraş olib bordilar. Kuraş boşlangan 25 may kuni argentin xalqining milliy bay-rami bölib qoldi. 1816 y.da viloyatlar vakillarining Tukuman ş.dagi kongressi La-Plata Birlaşgan viloyatlarini mustaqil deb e'lon qildi. 1826 y.da A. Federativ Respublikasi tuzildi. 19-a. mobaynida vujudga kela boşlagan burjuaziya manfaatlarini ifodalovçi unitariylar b-n yer egalari manfaatlarini himoya qiluvçi federatsiyaçilar örtasida kuraş davom etdi. 19-a. 2-çoragidan A.da Buyuk Britaniya iqgisodiy va siyosiy mavqei mustahkamlandi, 1833 y.da u Folklend (Malvin) o.larini bosib oldi. 19-a. oxirlarida mamlakatga Amerika va Germaniya kapitali kirib keldi. Hukmron davlatlar A.ni siyosiy va iqtisodiy jihatdan qaramlikka solib, uni göşt, don va b. xom aşyo yetkazib beruvçi mamlakatga aylantirdilar. 19 — 20-a.lar bösağasida A.da sanoat rivojlandi. 19-a.ning oxiridan A.da turli harbiy diktaturalar hukmronlik qildi. 2-jahon uruşi yillarida A. betaraflik e'lon qilgan bölsa ham, aslida faşistlarga kömaklaşdi. 1945 y. martidagina Germaniya va Yaponiyaga qarşi uruş e'lon qildi. 1945 y.dan A.— BMT a'zosi. 1943 y.gi harbiy töntariş natijasida bir guruh ofitserlar hokimiyatni qölga oldilar. Ularning rahbarlaridan biri general X. D. Peron (1946 - 55 va 1973 — 74 y.larda A. prezidenta) hukmron ajnabiy davlatlarning mavqeini zaiflaştiriş hisobiga mamlakatdagi yuqori tabaqani mustahkamlaş siyosatini yuritdi. 1976 y.da general Videla hukmronligi davrida zöravonlik va tartibsizliklarga qarşi qattiq çoralar joriy etildi, iqtisodiyotni mustahkamlaşga kirişildi. 1981 y.da Roberto Viola prezident etib saylandi, ammo harbiylar keyinroq uni ağdarib taşladilar. Şu davrda (1982 y.) Folklend (Malvin) o.lari Buyuk Britaniyaga qaraşliligini tan olmagan A. ularni egallaşga urinib kördi, lekin bu harakat muvaffaqiyatsiz çiqdi. 1983 y.dagi yalpi saylov natijasida Raul Alfonsin prezident etib saylandi. 1999 y.dan esa Fernando de la Rua A. prezidenta. 1993 y. 9 sent.da Özbekiston Respublikasi b-n diplomatiya munosabatlari örnatgan.
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Fuqaro radikal ittifoqi, 1889 y.da taraqqiyparvar ziyolilar tomonidan tuzilgan; Birlik va taraqqiyot harakati, 1957 y.da Fuqaro radikal ittifoqi partiyasidan ajralib çiqqan guruh negizida tuzilgan; Xalq sotsialistik partiyasi, 1982 y.da tuzilgan; Murosasozlik partiyasi, 1963 y.da Birlik va taraqqiyot harakati partiyasi bölinişi natijasida vujudga kelgan; Xustisialistik (adolat) partiyasi, 1947 y.da X. Peron tomonidan tuzilgan; Taraqqiyparvar demokratik partiya, 1909 y. tuzilgan. A.da Kommunistik partiya, Sotsial-demokratik partiya, Demokratik markaz ittifoqi, Xristiandemokratik partiya ham bor. Umummehnat konfederatsiyasi 1930 y.da tuzilgan.
Xöjaligi. A. iqtisodiy jihatdan Lotin Amerikasida eng rivojlangan mamlakatlardan biri. Foydali qazilma konlari köp, malakali işçi kuçiga ega. Q.x., sanoatning turli tarmoqlari rivojlangan. Ammo 80-y.lar oxirida boşqaruvning samarasizligi oqibatida A. iqtisodiyoti barbod böliş arafasida edi. 1989 y.da saylangan yangi hukumat iqtisodiyotni isloh qiliş dasturini amalga oşirdi, natijada A. yana barqaror rivojlana boşladi. 1991 y.da qabul qilingan konvertatsiya töğrisidagi qonunga binoan köpçilik davlat korxonalari xususiylaştirildi, iqtisodiyotga çet el investitsiyalari jalb etila boşladi, byudjetga soliqlardan tuşum yaxşilandi, işçilarga kompensatsiya tölaş tizimi yaratildi.
Sanoati.A. asosan, q.x. xom aşyosini qayta işlaşga ixtisoslaşgan. Yetakçi tarmoq — oziq-ovqat (göşt, yoğ, un, vinoçilik, konserva, qand-şakar) sanoati. Göşt yetiştiriş va eksport qiliş sohasida A. dunyoda oldingi örinlardan birida turadi. Töqimaçilik, çarm-poyabzal tarmoqlari rivojlangan. Oğir industriyada maşinasozlik (traktor, q.x. maşinalari, avtomobillar, stanoklar, elektr texnika asbob-uskunalari va b.), neftni qayta işlaş, qora metallurgiyaning salmoği katta. Sement, sellyuloza-qoğoz korxonalari bor. Neft, gaz, qörğoşin, pyx, temir, uran, berilliy va volfram rudalari qazib olinadi. Yoqilği-energetika balansining salkam 85% ni neft va gaz taşkil qiladi. AESlar qurilgan. Asosiy sanoat markazlari: Buenos-Ayres, Rosario, Kordova, La-Plata.
Qişloq xöjal igi . A. çorvaçilik mahsulotlarini, don va moyli ekinlar hosilini tovar sifatida tayyorlaşga ixtisoslaşgan. Yirik yer egaligi rivojlangan: 1 ming ga dan ortiq yerga ega bölgan xujaliklarga hamma yerlarning 75% qaraydi. Q.x.ga yaroqli yerlarning faqat 20% ga ekin ekiladi. Q.x.ning yetakçi tarmoği çorvaçilik bölib, unda göşt yetiştiriladigan qoramolçilik va göşt-jun olinadigan qöyçilik ustun turadi. A.da qoramollar — 51 mln., qöylar — 29 mln., çöçqalar — 4,1 mln. boşni taşkil etadi. Dehqonçilikning yetakçi tarmoği — ğallaçilik. Buğdoy, makkajöxori, javdar, suli, arpa, texnika ekinlaridan — kungaboqar, ziğir, paxta yetiştiriladi. Muhim yem-xaşak ekini — beda. Boğdorçilik, tokçilik rivojlangan. Qimmatbaho daraxt navi, jumladan dubil ekstrakti olinadigan kebraço tayyorlanadi. Baliq ovlanadi.
Transporti. T.y.lar uzunligi — salkam 34,1 ming km, avtomobil yöllari — 211,4 ming km. Asosiy porti — Buenos-Ayres. Xalqaro aeroporti — Eseysa (Buenos-Ayres yaqinida).
Çetga çiqariladigan q.x. mahsulotlarining 80% göşt, don, yoğ, xom teri, jun, höl mevalarga töğri keladi. Çetdan maşinalar, transport vositalari, metall, yoqilği, kimyoviy tovarlar keltiriladi. Asosiy savdo mijozlari: AQŞ, Braziliya, Italiya, Germaniya va Yaponiya. Pul birligi — peso.
Tibbiy xizmati. A.da 133,8 ming örinli kasalxonalar (1 ming aholiga 6 örin) bor. 53,7 ming şifokor (450 aholiga 1 şifokor) tibbiy xizmat körsatadi. Davlat soğliqni saqlaş tizimi tibbiy yordamni suğurtalaş va xususiy şifokorlar xizmati b-n birga qöşib olib boriladi. Şifokorlarni un-tlarning 9 tibbiyot f-ti tayyorlaydi.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. A.da 6 yoşdan 14 yoşgaça bölgan bolalarning majburiy ta'limi joriy etilgan. Davlat öquv yurtlari b-n birga xususiy maktablar ham bor. Boşlangiç maktablarda 3471 ming, örta öquv yurtlarida (umumiy ta'lim, hunar, ped. va b. maktablarda) 1125 ming öquvçi öqiydi. Buenos-Ayres, Kordova, La-Plata, Santa-Fe va b. şaharlarda un-tlar bor. Bir qança tarmoq akademiyalari, i.t. institutlari va ilmiy jamiyatlar ilmiy tadqiqotlar olib boradi. Buenos-Ayresda Milliy kutubxona, un-t kutubxonasi va b. bor. Tabiiy fanlar, Antarktika, tarix, rassomlik va b. muzeylar mavjud.
Matbuoti, radioeşittirişi, telekörsatuvi. Eng köp tarqalgan gaz. lar: «Rason»(«Aql-idrok», 1905 y.dan), «Prensa»(«Matbuot», 1869 y.dan), «Nason»(«Millat», 1870 y.dan), «Gaseta» («Gazeta», 1912 y.dan). «Telenotisiosa amerikana» hukumat agentligi 1945 y. taşkil etilgan. 52 xususiy radiost-ya alohida uyuşmaga birlaşgan. Telekörsatuv 1951 y.dan mavjud. 1959 y.da 22 xususiy telest-yalar uyuşmasi tuzilgan.
Adabiyoti. A.da yaşagan indeys qabilalarning oğzaki ijodi namunalari bizgaça yetib kelmagan. Biroq xalq şe'riyati öziga xosligini saqlab qolgan. 16-a.dan 19-a. boşlarigaça adabiyot Ispaniya adabiyoti ta'sirida rivojlandi. 18-a. oxiri — 19-a. boşlarida M. de Lavarden, D. de Asuenaga va b.lar ijodida ma'rifatparvarlik tamoyillari namoyon böldi. 1810 — 26 y.lar Ispaniyaga qarşi uruş va milliy-ozodlik harakati davrida adabiyotda vatanparvar klassitsizm hukmronlik qildi. B. de Monteagudo, V. Lo-pes-i-Planes (uning «Vatanparvarlik marşi», 1810, A. madhiyasi bölib qolgan), E. de Luka, X. Kruves Varela asarlari paydo böldi. Mamlakat mustaqilligi e'lon qilingandan keyin yangi oqim vakili — faylasuf va milliy poeziya asosçisi E. Eçeverria şe'rlar, dramalar, dostonlar yezdi. Şoir, hikoyanavis, tarixçi olim va adabiyotşunos X. M. Gutyerres argentin romantik prozasining dastlabki namunalarini yaratdi. Publitsist va jamoat arbobi D. F. Sarmyento ötkir maqolalar yozdi. 19- a. 2-yarmida «gauço adabiyoti» urf böldi, uning asosini pampa aholisining oğzaki ijodi taşkil qilar edi. 50 — 70-y.larda I. Askasubi asarlari (siyosiy va lirik qöşiqlar, «Santos Vega» şe'riy romani, 1851), X. Marmol (dastlabki milliy roman «Amaliya», 1855), X. Ernandes (uning «Martin Fyerro» qahramonlik dos-toni, 1 — 2-qismlari, 1872 — 79, milliy adabiyotning eng salmoqli asaridir) asarlari va b. dunyoga keldi. 19-a. örtalarida xalq urf-odatlarini ifodalovçi adabiyot vujudga keldi. Bu oqim namoyandalari L. V. Lopes, E. Vilde, M. Kane va b.dir. 20-a. 20-y.larida B. Linç, R. Guyraldeslarning ijtimoiy romanlari çiqdi. 20-a. 2-yarmida E. L. Kastro, A. Varel, R. Larra, X. Kortasar romanlari paydo böldi.
Tasvnriy san'ati va me'morligi. A. tub joy aholisining mustamlakaçilikdan avvalgi san'ati (16-a.) matolarga solingan geometrik naqşlardan, jiğalardan, guldor va jimjimador sopol buyumlardan, toş, yoğoç va loydan yasalgan haykalçalardan iborat edi. A.da milliy rassomlik 19-a.da yuzaga kelib, 20-a. boşlarida taraqqiy etdi. Rassomlar ijodida milliy mavzu, xalq obrazi katta örin egalladi. 19-a. oxirlarida tarkib topgan milliy haykaltaroşlik 20-a. örtalarida badiiy yuksaklikka kötarildi. A.da mahalliy xalq — indeyslarning me'moriy an'analari kam saqlangan. 18-a.dan boşlab A. me'morligida barokko uslubi hukmronlik qildi. Bu uslubda qurilgan binolardan biri Kordovadagi Kompaniya ibodatxonasidir. Ibodatxonaga ispan iyezuitlari asos solganlar (1646). Hozir ibodatxona Kordova un-ti majmuasiga kiradi. 18-a. oxiri va 19-a. boşlarida A.da mumtoz me'morlik uslubi tarqaldi. Avvalo, aniq va yaxlit (mas, Buenos-Ayresdagi ibodatxona peşayvoni, 1804), keyinçalik 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida eklektik va haşamatli binolar (Buenos-Ayresdagi «Kolon» teatri, 1908) qurildi. Bu davr turar joy binolari köpinça katta ayvonli bölgan. 20-a.dan hoz. zamon me'morligi rivojlandi. Buenos-Ayresda va mamlakatning boşqa şaharlarida köp qavatli, yaxlit oyna va temir-betondan mehmonxona, bank kabi ma'muriy binolar köplab qurilgan.
Musnqasi. Hoz. zamon A. hududida yaşagan indeys qabilalari hayoti va turmuşida musiqa katta örin olgan. And xalqlari — ayniqsa keçua va b.
rivojlangan va öziga xos musiqa madaniyatiga ega bölgan; ularning dilrabo yaravi qöşiqlari, uayno raqs ohanglari, çolğu asboblari (kena nayi va zarbli asboblari) hozirgaça saqlanib qolgan. A. milliy musiqa maktabi 19-a. oxirlarida tarkib topa boşladi. Buenos-Ayresdagi konservatoriya asosçisi, asosan yevropaça kuylar, orkestr va kamer asarlar muallifi A. Vilyame bu maktabning bunyodkorlaridan böldi. «Pampa» operasining ijodkori A. Berutti A.ning yirik kompozitori bölgan. «Pampa» asarida argentin xalq musiqasiga xos ohanglar yangragan. Buenos-Ayresda «Kolon» opera teatri, 2 konservatoriya, simfonik orkestr, Kordova va La-Platada konservatoriyalar bor.
Teatri. Indeys qabilalarining raqslari va marosim taomillarida teatr harakatlari elementlari bölgan. 16-a.da havaskorlar truppalari maydonga keldi. 1783 y. Buenos-Ayresda «Komediya uyi» nomli birinçi teatr binosi qurildi. 19-a. boşlarida L. A. Morante, K. Enrikes, X. M. Sançes kabi mahalliy dramaturglarning pyesalari şuhrat topdi. 19-a.ning 80-y.larida boş qahramoni çorvador, dehqon bölgan romantik melodrama janri yuzaga keddi. 19-a.da va 20-a. boşlarida «Viktoriya», «Apolo»teatrlarida ijtimoiy isyon mavzuidagi pyesalar qöyildi. 1920-y. larda A. teatri inqi-rozga uçradi. Ammo bir neça mustaqil I teatrlar vujudga kelib, teatr san'atini qayta tiklaş va yaxşilaşga kirişildi. Ularda milliy dramaturglardan O. Dragun, A. Kusani, K. Gorostisa, L. Barlettalarning asarlari qöyildi. 1935 y.da Buenos-Ayresda Milliy komediya teatri b-n Milliy teatrşunoslik in-ti taşkil topdi. 1943 y.da Davlat qöğirçoq teatri tuzildi. Musiqiy teatr 1825 y.da Buenos-Ayresda birinçi opera spektakli — «Sevilyalik sartaroş» (J. Rossini asari)ni namoyiş qildi. 1877 y.da F. Argreaves birinçi A. operasi «Oq muşuk»ni yaratdi. 1925 y.dan milliy balet trup-pasi iş boşladi: «Kometalar», «Panambi» kabi milliy baletlar körsatildi. Hoz. vaqtda Buenos-Ayres A. teatr san'atining markazi bölib, bu yerda «El Pueblo», «La Maskara», «Fray Moço» kabi mustaqil teatrlar, Milliy komediya teatri, «Odeon» kabi tijorat teatrlari işlamoqda.
Knnosn. A.da film yaratiş 1897 y.dan boşlandi. 1908 y.da italiyalik rej. M. Galo «Dorregoning otilişi»degan birinçi filmni yaratdi, unda teatr aktyorlari iştirok etişdi. Keyinçalik rej. X. A. Ferreyra («Gauço qöşiği», 1930), L. Zaslavskiy («Qoçiş», 1937) va b. bir neça film yaratdilar. U Petit de Murat («Gauço uruşi»), S. Pondel Rios («111-kilometr»), E. Amorim («Keksa doktor») kabi kinossenariyçilar barakali ijod qildilar. Keyingi yillarda işqiy sarguzaşt filmlar, kinokomediyalar işlandi, ayrim adabiy asarlar ekranlaştirildi. A. yirik kino i.ç. firmalari: «Arxentina sono films», «Kontrakuadro». Buenos-Ayresda Kino san'ati va kino fani akademiyasi, Milliy kinematografiya in-ti işlab turibdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АРГЕНТИНА (Argentina), Аргентина Республикаси (Republica Argentina) — Жан. Америкадаги давлат. Қитъанинг жан.-шарқий қисмини, Оловли Ер о.нинг шарқий қисмини ва бир қанча оролларни эгаллайди. Атлантика океани соҳилида жойлашган. Маъмурий жиҳатдан 22 вилоят (провинция), федерал (пойтахт) округи ва Оловли Ер ҳудудига бўлинади. Майд. 2767 минг км2. Аҳолиси 36,1 млн. киши (1999). Пойтахти Буэнос-Айрес ш.
Давлат тузуми. А. — федератив республика. Амалдаги конституцияси 1994 й. 24 авг.да қабул қилинган. Давлат бошлиғи — президент. Президент ва вице-президент 4 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимият — Миллим конгресс (парламент). Конгресс икки палата: сенат ва депутатлар палатасидан иборат. Ижрочи ҳокимият президент ва ҳукуматдир.
Табиати. А.нинг шарқи кенг текисликлардан ва ғарби тоғлардан иборат. Мамлакатнинг бутун шим.-шарқини Ла-Плата пасттекислиги (Гран-Чако, Шарқий Пампа текислиги), жан.-шарқини Патагония ясси тоглиги эгаллайди. Ғарбдаги тоғ ён бағирлари баландлаша бориб, Анд тогларига уланиб ке-тади. Жан. Американинг энг баланд нуқтаси Аконкагуа (6960 м) ҳам А. ҳудудидадир. Фойдали қазилмалари: нефть, газ, темир, полиметаллар, уран, мис, қалай, вольфрам ва б. рудалар. А. текислик қисмининг иқлими — тропик ва субтропик, жан. да — мўътадил. Энг иссиқ ой (янв.)нинг ўртача ҳарорати шим.да 28°, жан.да 10°, июлнинг ўртача ҳарорати шим.да 18° ва жан.да Г. Тоғларда иқлим мўътадил совуқ. Йилига Патагонияда 100 — 300 мм, шим.-шарқда 1400 — 1600 мм, Анднинг шарқий ён бағирларида 5000 мм гача ёғин ёғади. Асосий дарёлари: Парана, Парагвай, Уруғвай, Рио-Саладо, Рио-Колорадо, Чубут, Рио-Негро. А. кўлларининг аксарияти музликлардан пайдо бўлган (Науль-Уапи, Буэнос-Айрес, Вьедма ва б.). А. ҳуду-дининг салкам 20% доимий кўм-кўк ва барги тўкилувчи ўрмонлар б-н қопланган. Гран-Чакодаги қизил тупроқда сийрак ўрмон, Пампадаги унумдор қоратупроқда пичанзор даштлар, Патагонияда —ярим чўл. А.нинг миллий боғлари — Игуасу, Ланин, Науэль-Уапи ва б.
Аҳолиси. Аргентинлар (мамлакат аҳолисининг 90%) асосан европалик муҳожирлардан шаклланган. Шунингдек итальянлар, яҳудийлар, украинлар, испанлар, каталонлар, поляклар, немислар, французлар ва б.лар ҳам яшайди. Туб жой аҳолиси — ин-дейсларнинг аксарияти европаликларнинг мустамлакачилик ҳаракатлари жараёнида қирилиб кетган. Уларнинг оз қисми (кечуа, тупи-гуаранлар ва б.) А.нинг шим.-ғарбида ва Парагвай б-н бўлган чегара яқинида яшайди. Расмий тили — испан тили.
Диндорларнинг аксарияти католиклар. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2га 9 кишидан кўпроқ. Аҳолининг 86% шаҳарларда яшайди. Йирик шаҳарлари: Буэнос-Айрес, Кордова, Росарио, Ла-Плата.
Тарихи. Қадим замонларда А. ҳудудида кўп сонли индейс қабилалари яшар, уларда жамоа-уруғчилик муносабатлари хукмрон эди. Шим.-ғарбда диагитлар, чарруа ва керандилар энг ривожланган индейс қабилалари бўлган; улар ўтроқ ҳаёт кечирар, деҳқончилик, балиқчилик, овчилик б-н шуғулланар, рангли металлар эритишни, тўқимачиликни билар эди. Шим.-шарқда ва марказда гуаранлар, тапеслар ва б. яшар, жанубда арауканлар ва патагонлар кўчиб юрар эди. 16-а. нинг 1-ярмидаҳоз. А. ҳудуди испанлар томонидан босиб олина бошлади. Испанлар бу мамлакатни Рио-де-Ла-Плата (испанча кумуш) дарёси номи б-н Ла-Плата деб атадилар. Мустамлакачиларга қарши индейс қабилалари бир неча марта исён кўтарди (1580, 1630, 1657, 1710 - 11 й.лар). 1776 й.да ҳоз. А. ҳудуди бутунлай Рио-де-Ла-Плата вице-қироллиги таркибига қўшиб олинди. А.да катта феодал ер эгалиги вужудга келди. Америкадаги испан мустамлакаларининг 1810 — 26 й.лардаги мустақиллик учун уруши вақтида креоллар (дастлабки испан келгиндиларининг авлодлари) М. Бельграно ва X. Сан-Мартин раҳбарлигида 1810 — 16 й.ларда испан мустамлакачиларига қарши қуролли кураш олиб бордилар. Кураш бошланган 25 май куни аргентин халқининг миллий бай-рами бўлиб қолди. 1816 й.да вилоятлар вакилларининг Тукуман ш.даги конгресси Ла-Плата Бирлашган вилоятларини мустақил деб эълон қилди. 1826 й.да А. Федератив Республикаси тузилди. 19-а. мобайнида вужудга кела бошлаган буржуазия манфаатларини ифодаловчи унитарийлар б-н ер эгалари манфаатларини ҳимоя қилувчи федерациячилар ўртасида кураш давом этди. 19-а. 2-чорагидан А.да Буюк Британия иқгисодий ва сиёсий мавқеи мустаҳкамланди, 1833 й.да у Фолкленд (Мальвин) о.ларини босиб олди. 19-а. охирларида мамлакатга Америка ва Германия капитали кириб келди. Ҳукмрон давлатлар А.ни сиёсий ва иқтисодий жиҳатдан қарамликка солиб, уни гўшт, дон ва б. хом ашё етказиб берувчи мамлакатга айлантирдилар. 19 — 20-а.лар бўсағасида А.да саноат ривожланди. 19-а.нинг охиридан А.да турли ҳарбий диктатуралар ҳукмронлик қилди. 2-жаҳон уруши йилларида А. бетарафлик эълон қилган бўлса ҳам, аслида фашистларга кўмаклашди. 1945 й. мартидагина Германия ва Японияга қарши уруш эълон қилди. 1945 й.дан А.— БМТ аъзоси. 1943 й.ги ҳарбий тўнтариш натижасида бир гуруҳ офицерлар ҳокимиятни қўлга олдилар. Уларнинг раҳбарларидан бири генерал X. Д. Перон (1946 - 55 ва 1973 — 74 й.ларда А. президента) ҳукмрон ажнабий давлатларнинг мавқеини заифлаштириш ҳисобига мамлакатдаги юқори табақани мустаҳкамлаш сиёсатини юритди. 1976 й.да генерал Видела ҳукмронлиги даврида зўравонлик ва тартибсизликларга қарши қаттиқ чоралар жорий этилди, иқтисодиётни мустаҳкамлашга киришилди. 1981 й.да Роберто Виола президент этиб сайланди, аммо ҳарбийлар кейинроқ уни ағдариб ташладилар. Шу даврда (1982 й.) Фолкленд (Мальвин) о.лари Буюк Британияга қарашлилигини тан олмаган А. уларни эгаллашга уриниб кўрди, лекин бу ҳаракат муваффақиятсиз чиқди. 1983 й.даги ялпи сайлов натижасида Рауль Альфонсин президент этиб сайланди. 1999 й.дан эса Фернандо де ла Руа А. президента. 1993 й. 9 сент.да Ўзбекистон Республикаси б-н дипломатия муносабатлари ўрнатган.
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Фуқаро радикал иттифоқи, 1889 й.да тараққийпарвар зиёлилар томонидан тузилган; Бирлик ва тараққиёт ҳаракати, 1957 й.да Фуқаро радикал иттифоқи партиясидан ажралиб чиққан гуруҳ негизида тузилган; Халқ социалистик партияси, 1982 й.да тузилган; Муросасозлик партияси, 1963 й.да Бирлик ва тараққиёт ҳаракати партияси бўлиниши натижасида вужудга келган; Хустисиалистик (адолат) партияси, 1947 й.да X. Перон томонидан тузилган; Тараққийпарвар демократик партия, 1909 й. тузилган. А.да Коммунистик партия, Социал-демократик партия, Демократик марказ иттифоқи, Христиандемократик партия ҳам бор. Умуммеҳнат конфедерацияси 1930 й.да тузилган.
Хўжалиги. А. иқтисодий жиҳатдан Лотин Америкасида энг ривожланган мамлакатлардан бири. Фойдали қазилма конлари кўп, малакали ишчи кучига эга. Қ.х., саноатнинг турли тармоқлари ривожланган. Аммо 80-й.лар охирида бошқарувнинг самарасизлиги оқибатида А. иқтисодиёти барбод бўлиш арафасида эди. 1989 й.да сайланган янги ҳукумат иқтисодиётни ислоҳ қилиш дастурини амалга оширди, натижада А. яна барқарор ривожлана бошлади. 1991 й.да қабул қилинган конвертация тўғрисидаги қонунга биноан кўпчилик давлат корхоналари хусусийлаштирилди, иқтисодиётга чет эл инвестициялари жалб этила бошлади, бюджетга солиқлардан тушум яхшиланди, ишчиларга компенсация тўлаш тизими яратилди.
Саноати.А. асосан, қ.х. хом ашёсини қайта ишлашга ихтисослашган. Етакчи тармоқ — озиқ-овқат (гўшт, ёғ, ун, виночилик, консерва, қанд-шакар) саноати. Гўшт етиштириш ва экспорт қилиш соҳасида А. дунёда олдинги ўринлардан бирида туради. Тўқимачилик, чарм-пойабзал тармоқлари ривожланган. Оғир индустрияда машинасозлик (трактор, қ.х. машиналари, автомобиллар, станоклар, электр техника асбоб-ускуналари ва б.), нефтни қайта ишлаш, қора металлургиянинг салмоғи катта. Цемент, целлюлоза-қоғоз корхоналари бор. Нефть, газ, қўрғошин, pyx, темир, уран, бериллий ва вольфрам рудалари қазиб олинади. Ёқилғи-энергетика балансининг салкам 85% ни нефть ва газ ташкил қилади. АЭСлар қурилган. Асосий саноат марказлари: Буэнос-Айрес, Росарио, Кордова, Ла-Плата.
Қишлоқ хўжал иги . А. чорвачилик маҳсулотларини, дон ва мойли экинлар ҳосилини товар сифатида тайёрлашга ихтисослашган. Йирик ер эгалиги ривожланган: 1 минг га дан ортиқ ерга эга бўлган хужаликларга ҳамма ерларнинг 75% қарайди. Қ.х.га яроқли ерларнинг фақат 20% га экин экилади. Қ.х.нинг етакчи тармоғи чорвачилик бўлиб, унда гўшт етиштириладиган қорамолчилик ва гўшт-жун олинадиган қўйчилик устун туради. А.да қорамоллар — 51 млн., қўйлар — 29 млн., чўчқалар — 4,1 млн. бошни ташкил этади. Деҳқончиликнинг етакчи тармоғи — ғаллачилик. Буғдой, маккажўхори, жавдар, сули, арпа, техника экинларидан — кунгабоқар, зиғир, пахта етиштирилади. Муҳим ем-хашак экини — беда. Боғдорчилик, токчилик ривожланган. Қимматбаҳо дарахт нави, жумладан дубил экстракти олинадиган кебрачо тайёрланади. Балиқ овланади.
Транспорти. Т.й.лар узунлиги — салкам 34,1 минг км, автомобиль йўллари — 211,4 минг км. Асосий порти — Буэнос-Айрес. Халқаро аэропорти — Эсейса (Буэнос-Айрес яқинида).
Четга чиқариладиган қ.х. маҳсулотларининг 80% гўшт, дон, ёғ, хом тери, жун, ҳўл меваларга тўғри келади. Четдан машиналар, транспорт воситалари, металл, ёқилғи, кимёвий товарлар келтирилади. Асосий савдо мижозлари: АҚШ, Бразилия, Италия, Германия ва Япония. Пул бирлиги — песо.
Тиббий хизмати. А.да 133,8 минг ўринли касалхоналар (1 минг аҳолига 6 ўрин) бор. 53,7 минг шифокор (450 аҳолига 1 шифокор) тиббий хизмат кўрсатади. Давлат соғлиқни сақлаш тизими тиббий ёрдамни суғурталаш ва хусусий шифокорлар хизмати б-н бирга қўшиб олиб борилади. Шифокорларни ун-тларнинг 9 тиббиёт ф-ти тайёрлайди.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. А.да 6 ёшдан 14 ёшгача бўлган болаларнинг мажбурий таълими жорий этилган. Давлат ўқув юртлари б-н бирга хусусий мактаблар ҳам бор. Бошлангич мактабларда 3471 минг, ўрта ўқув юртларида (умумий таълим, ҳунар, пед. ва б. мактабларда) 1125 минг ўқувчи ўқийди. Буэнос-Айрес, Кордова, Ла-Плата, Санта-Фе ва б. шаҳарларда ун-тлар бор. Бир қанча тармоқ академиялари, и.т. институтлари ва илмий жамиятлар илмий тадқиқотлар олиб боради. Буэнос-Айресда Миллий кутубхона, ун-т кутубхонаси ва б. бор. Табиий фанлар, Антарктика, тарих, рассомлик ва б. музейлар мавжуд.
Матбуоти, радиоэшиттириши, телекўрсатуви. Энг кўп тарқалган газ. лар: «Расон»(«Ақл-идрок», 1905 й.дан), «Пренса»(«Матбуот», 1869 й.дан), «Насьон»(«Миллат», 1870 й.дан), «Гасета» («Газета», 1912 й.дан). «Теленотисиоса американа» ҳукумат агентлиги 1945 й. ташкил этилган. 52 хусусий радиост-я алоҳида уюшмага бирлашган. Телекўрсатув 1951 й.дан мавжуд. 1959 й.да 22 хусусий телест-ялар уюшмаси тузилган.
Адабиёти. А.да яшаган индейс қабилаларнинг оғзаки ижоди намуналари бизгача етиб келмаган. Бироқ халқ шеърияти ўзига хослигини сақлаб қолган. 16-а.дан 19-а. бошларигача адабиёт Испания адабиёти таъсирида ривожланди. 18-а. охири — 19-а. бошларида М. де Лаварден, Д. де Асуэнага ва б.лар ижодида маърифатпарварлик тамойиллари намоён бўлди. 1810 — 26 й.лар Испанияга қарши уруш ва миллий-озодлик ҳаракати даврида адабиётда ватанпарвар классицизм ҳукмронлик қилди. Б. де Монтеагудо, В. Ло-пес-и-Планес (унинг «Ватанпарварлик марши», 1810, А. мадҳияси бўлиб қолган), Э. де Лука, X. Крувес Варела асарлари пайдо бўлди. Мамлакат мустақиллиги эълон қилингандан кейин янги оқим вакили — файласуф ва миллий поэзия асосчиси Э. Эчеверриа шеърлар, драмалар, достонлар езди. Шоир, ҳикоянавис, тарихчи олим ва адабиётшунос X. М. Гутьеррес аргентин романтик прозасининг дастлабки намуналарини яратди. Публицист ва жамоат арбоби Д. Ф. Сармьенто ўткир мақолалар ёзди. 19- а. 2-ярмида «гаучо адабиёти» урф бўлди, унинг асосини пампа аҳолисининг оғзаки ижоди ташкил қилар эди. 50 — 70-й.ларда И. Аскасуби асарлари (сиёсий ва лирик қўшиқлар, «Сантос Вега» шеърий романи, 1851), X. Мармоль (дастлабки миллий роман «Амалия», 1855), X. Эрнандес (унинг «Мартин Фьерро» қаҳрамонлик дос-тони, 1 — 2-қисмлари, 1872 — 79, миллий адабиётнинг энг салмоқли асаридир) асарлари ва б. дунёга келди. 19-а. ўрталарида халқ урф-одатларини ифодаловчи адабиёт вужудга келди. Бу оқим намояндалари Л. В. Лопес, Э. Вильде, М. Кане ва б.дир. 20-а. 20-й.ларида Б. Линч, Р. Гуйральдесларнинг ижтимоий романлари чиқди. 20-а. 2-ярмида Э. Л. Кастро, А. Варел, Р. Ларра, X. Кортасар романлари пайдо бўлди.
Тасвнрий санъати ва меъморлиги. А. туб жой аҳолисининг мустамлакачиликдан аввалги санъати (16-а.) матоларга солинган геометрик нақшлардан, жиғалардан, гулдор ва жимжимадор сопол буюмлардан, тош, ёғоч ва лойдан ясалган ҳайкалчалардан иборат эди. А.да миллий рассомлик 19-а.да юзага келиб, 20-а. бошларида тараққий этди. Рассомлар ижодида миллий мавзу, халқ образи катта ўрин эгаллади. 19-а. охирларида таркиб топган миллий ҳайкалтарошлик 20-а. ўрталарида бадиий юксакликка кўтарилди. А.да маҳаллий халқ — индейсларнинг меъморий анъаналари кам сақланган. 18-а.дан бошлаб А. меъморлигида барокко услуби ҳукмронлик қилди. Бу услубда қурилган бинолардан бири Кордовадаги Компания ибодатхонасидир. Ибодатхонага испан иезуитлари асос солганлар (1646). Ҳозир ибодатхона Кордова ун-ти мажмуасига киради. 18-а. охири ва 19-а. бошларида А.да мумтоз меъморлик услуби тарқалди. Аввало, аниқ ва яхлит (мас, Буэнос-Айресдаги ибодатхона пешайвони, 1804), кейинчалик 19-а. охири — 20-а. бошларида эклектик ва ҳашаматли бинолар (Буэнос-Айресдаги «Колон» театри, 1908) қурилди. Бу давр турар жой бинолари кўпинча катта айвонли бўлган. 20-а.дан ҳоз. замон меъморлиги ривожланди. Буэнос-Айресда ва мамлакатнинг бошқа шаҳарларида кўп қаватли, яхлит ойна ва темир-бетондан меҳмонхона, банк каби маъмурий бинолар кўплаб қурилган.
Муснқаси. Ҳоз. замон А. ҳудудида яшаган индейс қабилалари ҳаёти ва турмушида мусиқа катта ўрин олган. Анд халқлари — айниқса кечуа ва б.
ривожланган ва ўзига хос мусиқа маданиятига эга бўлган; уларнинг дилрабо ярави қўшиқлари, уайно рақс оҳанглари, чолғу асбоблари (кена найи ва зарбли асбоблари) ҳозиргача сақланиб қолган. А. миллий мусиқа мактаби 19-а. охирларида таркиб топа бошлади. Буэнос-Айресдаги консерватория асосчиси, асосан европача куйлар, оркестр ва камер асарлар муаллифи А. Вильяме бу мактабнинг бунёдкорларидан бўлди. «Пампа» операсининг ижодкори А. Берутти А.нинг йирик композитори бўлган. «Пампа» асарида аргентин халқ мусиқасига хос оҳанглар янграган. Буэнос-Айресда «Колон» опера театри, 2 консерватория, симфоник оркестр, Кордова ва Ла-Платада консерваториялар бор.
Театри. Индейс қабилаларининг рақслари ва маросим таомилларида театр ҳаракатлари элементлари бўлган. 16-а.да ҳаваскорлар труппалари майдонга келди. 1783 й. Буэнос-Айресда «Комедия уйи» номли биринчи театр биноси қурилди. 19-а. бошларида Л. А. Моранте, К. Энрикес, X. М. Санчес каби маҳаллий драматургларнинг пьесалари шуҳрат топди. 19-а.нинг 80-й.ларида бош қаҳрамони чорвадор, деҳқон бўлган романтик мелодрама жанри юзага кедди. 19-а.да ва 20-а. бошларида «Виктория», «Аполо»театрларида ижтимоий исён мавзуидаги пьесалар қўйилди. 1920-й. ларда А. театри инқи-розга учради. Аммо бир неча мустақил I театрлар вужудга келиб, театр санъатини қайта тиклаш ва яхшилашга киришилди. Уларда миллий драматурглардан О. Драгун, А. Кусани, К. Горостиса, Л. Барлетталарнинг асарлари қўйилди. 1935 й.да Буэнос-Айресда Миллий комедия театри б-н Миллий театршунослик ин-ти ташкил топди. 1943 й.да Давлат қўғирчоқ театри тузилди. Мусиқий театр 1825 й.да Буэнос-Айресда биринчи опера спектакли — «Севильялик сартарош» (Ж. Россини асари)ни намойиш қилди. 1877 й.да Ф. Аргреавес биринчи А. операси «Оқ мушук»ни яратди. 1925 й.дан миллий балет труп-паси иш бошлади: «Кометалар», «Панамби» каби миллий балетлар кўрсатилди. Ҳоз. вақтда Буэнос-Айрес А. театр санъатининг маркази бўлиб, бу ерда «Эль Пуэбло», «Ла Маскара», «Фрай Мочо» каби мустақил театрлар, Миллий комедия театри, «Одеон» каби тижорат театрлари ишламоқда.
Кнносн. А.да фильм яратиш 1897 й.дан бошланди. 1908 й.да италиялик реж. М. Гальо «Доррегонинг отилиши»деган биринчи фильмни яратди, унда театр актёрлари иштирок этишди. Кейинчалик реж. X. А. Феррейра («Гаучо қўшиғи», 1930), Л. Заславский («Қочиш», 1937) ва б. бир неча фильм яратдилар. У Петит де Мурат («Гаучо уруши»), С. Пондель Риос («111-километр»), Э. Аморим («Кекса доктор») каби киносценарийчилар баракали ижод қилдилар. Кейинги йилларда ишқий саргузашт фильмлар, кинокомедиялар ишланди, айрим адабий асарлар экранлаштирилди. А. йирик кино и.ч. фирмалари: «Архентина соно филмс», «Контракуадро». Буэнос-Айресда Кино санъати ва кино фани академияси, Миллий кинематография ин-ти ишлаб турибди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.