Ariya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 624-b. — ziyouz.com
Ariya (ital. aria) —opera, oratoriyayoki kantatapat tugallangan lavha. Odatda orkestr jörligida xonanda tomonidan ijro etiladi. Opera dramaturgiyasida dramadagi monologga teng keladi. Qöşiq va romansga nisbatan birmunça murakkab, köp qismdan tuzilgan. Badiiy vazifasi — opera qahramonining ruhiy keçinmalari va intilişini oçib beriş. Şu bois keng ohangdorligi b-n ajralib turadi. Köpinça, orkestr muqaddimasi b-n boşlanadi, ba'zan undan oldin reçitativ keladi. Ariyetta, ariozo, kavatina, kabaletta va b. A. turiga mansub. Ba'zan tabiatan kuyçan çolğu asarlar ham A. deb ataladi (I. S. Bax A.lari).
Özbekiston kompozitorlari turli A.larni, asosan opera, musiqali drama va komediya hamda oratoriya janrlarida (ayrim örinlarda çolğu A.larni) qöllaşadi. Ilk özbek musiqali dramalari («Layli va Majnun», «Farhod va Şirin») va ular zaminida yaratilgan şu nomdagi operalarga maqom (ba'zan aşula va katta aşula)larga asoslangan A.lar kiritilgan.
Ad.: Gafurbekov T., Makomi v uzbekskoy muzikalnoy drame i opere. — Professionalnaya muzika ustnoy traditsii narodov Blijnego, Srednego Vostoka i sovremennost, T., 1981; Pekker Ya, Uzbekskaya opera, M, 1984.
Töxtasin Gafurbekov. 2367941
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АРИЯ (итал. aria) —опера, ораторияёки кантатапат тугалланган лавҳа. Одатда оркестр жўрлигида хонанда томонидан ижро этилади. Опера драматургиясида драмадаги монологга тенг келади. Қўшиқ ва романсга нисбатан бирмунча мураккаб, кўп қисмдан тузилган. Бадиий вазифаси — опера қаҳрамонининг руҳий кечинмалари ва интилишини очиб бериш. Шу боис кенг оҳангдорлиги б-н ажралиб туради. Кўпинча, оркестр муқаддимаси б-н бошланади, баъзан ундан олдин речитатив келади. Ариетта, ариозо, каватина, кабалетта ва б. А. турига мансуб. Баъзан табиатан куйчан чолғу асарлар ҳам А. деб аталади (И. С. Бах А.лари).
Ўзбекистон композиторлари турли А.ларни, асосан опера, мусиқали драма ва комедия ҳамда оратория жанрларида (айрим ўринларда чолғу А.ларни) қўллашади. Илк ўзбек мусиқали драмалари («Лайли ва Мажнун», «Фарҳод ва Ширин») ва улар заминида яратилган шу номдаги операларга мақом (баъзан ашула ва катта ашула)ларга асосланган А.лар киритилган.
Ад.: Гафурбеков Т., Макомы в узбекской музыкальной драме и опере. — Профессиональная музыка устной традиции народов Ближнего, Среднего Востока и современность, Т., 1981; Пеккер Я, Узбекская опера, М, 1984.
Тўхтасин Гафурбеков. 2367941
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.