Arktika
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 626–628-b. — ziyouz.com
Arktika (yun. arkticos — şimoliy) — Yer şarining Şim. qutbiy oblasti. A. Şimoliy Muz okeani, undagi orollarni (Norvegiya qirğoqlariga yaqin orollardan taşqari), Atlantika va Tinç okeanlarining şim. qismlarini hamda Yevrosiyo va Şim. Amerikaning şim. çekka qismlarini öz içiga oladi. Odatda A.ning jan. çegarasi Şim. qutbdoirasiga deyarli töğri keladi. Umumiy maydoni taxm. 21,3 mln. km2, şundan 14,2 mln. km2 suv yuzasiga töğri keladi. A.ning quruqlik qismi Rossiya, Kanada, AQŞning Alyaska ştati, Daniya (Grenlandiya) va Norvegiya (Şpitsbergen) hududlarining bir qismini öz içiga oladi. Tabiiy xususiyatlariga köra, A. orollarining köproq (şim.) qismi Arktika muz zonasiga, materik qismi va jan. orollar tundra zonasiga kiritiladi. Rossiya Arktikasining şim. qismini özlaştirişda şu yerdan ötadigan Şim. dengiz yöli katta rol öynagan.
Geologik tuzilişi.A. hududida asosan qad. kristall qalqonlar va platformalar, quyi paleozoy, yuqori paleozoy va mezozoy burmali strukturalari uçraydi. Uçlamçi davrning örtalarigaça A.ning köp qismi quruqlik va iqlimi iliq hamda sernam bölgan. Söngra yer çökib, Şim. Muz okeanining asosiy botiqlari paydo bölgan. Ayni vaqtda suv osti tizmalari va ostonalar hamda A. quruqlik qismining ayrim joylari, ayniqsa, Osiyoning şim.-şarqi, Taymir, Ural, Grenlandiya va Elsmir o. kötarilgan. Bunday harakatlar törtlamçi dav-rda ham davom etgan va ba'zi bir r-nlarda (Şpitsbergen, Osiyoning şim.-şarqi va b. joylarda) vulkanlar otilib turgan. Törtlamçi davrda iqlim sovib ketgan. Natijada muzliklar paydo bölgan. Bu muzliklar A.dan uzoq, masofagaça bostirib borgan. A.ning köpgina qismlarida, ayniqsa Grenlandiya dengizida va Laptevlar dengizida 6—8 ballgaça yer qimirlaş va dengiz zilzilasi bölib turadi.
Foydali qazilmalari. A.da toşkömir va qönğir kumir konlari, toştuz, rangli va nodir metall rudalari, optika xom aşyosi va 6. foydali qazilmalar bor.
Relyefi. Yevrosiyo materik qismining yer yuzasi asosan Rossiya tekisligining, Ğarbiy Sibir pasttekisligining şim. çekka qismlari va b.dan iborat. Şu b-n birga, bu srga ba'zi toğlar ham kirib kelgan, bulardan Osiyoning şim.- şarqidagi toğlar, Taymir ya.o.dagi Birranga va Ural toğlarining şim. qismi A.ning yirik toğlaridir. Şim. Amerikaning materik qismida pastroq (asosan 200 — 400 m) yassitoğliklar katta maydonni egallaydi. A.dagi barça orollar kelib çiqişi böyiça materik orollardir va Grenlandiyadan boşqalari materik sayozligida urnaşgan. Orollarning yer yuzasi kupinça toğlardan ibo-rat. Eng baland toğlar Grenlandiyaning şarqida (Gunbyorn toği 3700 m — A.ning eng baland çöqqisi), Baffin Yerida va Elsmir oda. Materik sayozligining kengligi Yevrosiyo qirğoği yaqinida 1200 — 1300 km. Materik sayozligidan okeanning markaziy qismiga tomon qator tizmalar va balandliklar joylaşgan. Ulardan eng yirigi Kanadasibir soyligini hamda Grenlandiya-Yevropa soyligini ajratib turadigan Lomonosov tizmasidir.
Iqlimi. A. iqlimining asosiy xususiyati yil davomida t-raning past bulişidir. Yozda ham quyoş pastda bölganidan yerni kam isitadi. Qişda esa havo haddan taşqari soviydi (qutb keçasi uzoqdavom etadi). Yilda 1 sm2 ga 50 — 80 kkal issiqlik tuşadi. Yanv. ning örtaça t-rasi Atlantika böyi sektorining jan.da — 3° bölsa, markaziy qismida — 40° ga yetadi, iyulniki 10° dan (jan. çegarada) 0° gaça (markaziy qismida). Şim. qutb yaqinida eng past t-ra — 55°, — 60° va eng yuqori t-ra 6°.
A.ning markaziy qismida şamol u qadar kuçli bulmaydi, jan. çekkasida tez-tez kuçli (15 m/sek va undan ortiq) şamollar bulib turadi. T-ra past va buğlaniş kam bulganidan havoda mutlaq namlik köp emas. Markaziy qismida yiliga 75 — 100 mm, jan. çekkasida 300 — 400 mm yoğin yoğadi. A.da qişda qor buronlari bölib, tuman tuşadi. Hammayoqni bulut qoplab yotadi. Yozda yoğin tez-tez yogib turadi. T-ra past bölganligidan muzloq yerlar köp. Ba'zi bir r-nlarda (Alyaska, Şarqiy Sibir) qazilma muzlar bor.
Içki suvlari. A.ning materik qismida daryo kup. Bu daryolar yiliga 8 — 10 oy muzlaydi. Tundra zonasida, ayniqsa, Şim. Amerika va Yevropada kiçik köl köp, okean suvining t-rasi past. Okeanning katta qismida ustki qatlamda (100 — 250 m çuqurlikkaça) t-ra yil davomida — G atrofida bölib turadi. Buğlanişning kamligi va quyiladigan daryolarning köpligidan dengiz suvi u qadar şur emas (30%o). Şim. Muz okeaniga Atlantika okeanidan yiliga 145 ming km3 iliq suv kelib uni ilitadi, okean orqali esa havo ham iliydi.
Dengiz muzlari. A. suv yuzasining köproq qismi yil davomida suzib yuruvçi muzlar (qişda 11 mln. km2 va yozda 8 mln. km2) b-n qoplangan. Bir yillik muzlarning qalinligi 0,8 — 1,3 m, köp yillik muzlarning qalinligi 3 — 4 m, torrs muzlarniki 10 — 15 m ga yetadi. Aysberglar va muz orollari uçraydi. Muzlar asosan Grenlandiya dengiziga tomon suzib boradi, ularni A.dan Şarqiy Grenlandiya oqimi olib ketadi. Ba'zi bir r-nlarda doimiy aylanma oqimlar ham bor. Ulardan eng yirigi Kanada sibir soyligidadir.
Muzliklari. A. orollari yer yuzasining ança qismi qalin muzliklar b-n qoplangan. Ularning umumiy mayd. 2 mln. km2 dan ortadi. Şundan 1800 ming km2 Grenlandiyada, 56 ming km2 A.ning Rossiya qismida.
Ösimliklari va hayvonot dunyosi. Ösimliklarning turlari kam. Grenlandiyada 450 ga yaqin, Novaya Zemlyada 208, Frans-Iosif Yerida 36 gulli ösimlik turi bor. Şim. qismida ösimlik ayniqsa siyrak. Bu yerlarda zamburuğlar köproq ösadi. Jan. tundra zonasida yösin, zamburuğ, öt va butalardan iborat ikki yarusli yoki uç yarusli ösimlik turkumlari ösadi. Pakana qayin, tol, bagulnik ösadigan butazor tundralari bor. Dengiz suvlarida ösimlik va zooplankton juda kup. A.da ba'zi bir yirik sut emizuvçilar: quruqlikda oq ayiq, dengizda morj va tyulenlar yaşaydi. Kanadaning şim.da va Grenlandiyada quçqorbuqa uçraydi. Arktikada parrandalar deyarli bulmaydi, yozda hamma yoqni kuş bosib ketadi («quşlar bozori»): gaga, ördak, kayra, çistik va b. Şim. Muz okeanining Atlantika oke-aniga yaqin qismida baliklar nihoyatda köp tuplanadi. Baliq köp ovlanadi. Daryolarning etaklarida omul, golets, sterlyad, nelma uçraydi. A.da sudralib yuruvçilar va amfibiyalar mutlaqo yöq.
Tadqiq qiliniş tarixi. Yu-a.da Grenlandiyani normannlar kaşf etgan. 12-a.dan ruslar Kolguyev, Vaygaç, Novaya Zemlya o.larini kaşf etdilar. 1596 — 97 y.larda golland sayyohi V. Barens Novaya Zemlyada qişlagan. 17-a.da rus sanoatçilari va kazaklari (M. I. Rebrov. M. V. Staduxin, S. I. Dejnyov va b.) Çelyuskin börnini aylanib utib, Osiyo b-n Şim. Amerika oraligidagi böğozni kaşf etganlar. A. asosan 18 — 19-a.larda xaritaga tuşirildi. Ana şu vaqtda eng yirik ilmiy tadqiqotlar rus olimlari — F. P. Litke (1821—24), P. F. Anju (1820—24) va F. P. Vrangel (1820— 24) tomonidan olib borilgan. Angliya tadqiqotçisi J. Franklin (1819-22, 1825-27 va 1845) Kanada Arktika arxipelagi va Amerika sektorining materik qismida, norveg tadqiqotçisi O. Sverdrup (1898-1902) Kanada Arktika arxipelagida iş olib bordi; şved olimi A. E. Nordenşeld (1878—79) — «Veg» kemasida va norveg tadqiqotçisi F. Nansen (1893—96) «Fram» kemasida suzdi. 20-a.da eng yirik ekspeditsiyalardan norveg sayyohi R. Amundsenning «Yoa» (1905—06) va «Mod» kemalarida suzişi (1922—24), Amerika sayyohi R. Pirining Şim. qutbga yetib borişi (1909 y. 6 apr.) hamda Rossiya paroxodi «Georgiy Sedov»ning suzişi (1937—39) A.ni örganişda katta ahamiyatga ega böldi. Rossiya sektorida köpdan-köp doimiy qutb st-yalarida quruqlikda material töplaşdan taşqari, 1937 y.dan boşlab A. suzib yuruvçi ilmiy st-yalar yordamida muntazam ravişda tadqiq qilingan. 1948 y.da suv osti tizmasi kaşf qilindi va bu tizmaga Lomonosov nomi qöyiddi. 1958 y.da köpgina mamlakatlar Xalqaro geofizika yili dasturi asosida A.da tadqiqot işlari olib bordilar.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АРКТИКА (юн. arkticos — шимолий) — Ер шарининг Шим. қутбий области. А. Шимолий Муз океани, ундаги оролларни (Норвегия қирғоқларига яқин ороллардан ташқари), Атлантика ва Тинч океанларининг шим. қисмларини ҳамда Евросиё ва Шим. Американинг шим. чекка қисмларини ўз ичига олади. Одатда А.нинг жан. чегараси Шим. қутбдоирасига деярли тўғри келади. Умумий майдони тахм. 21,3 млн. км2, шундан 14,2 млн. км2 сув юзасига тўғри келади. А.нинг қуруқлик қисми Россия, Канада, АҚШнинг Аляска штати, Дания (Гренландия) ва Норвегия (Шпицберген) ҳудудларининг бир қисмини ўз ичига олади. Табиий хусусиятларига кўра, А. оролларининг кўпроқ (шим.) қисми Арктика муз зонасига, материк қисми ва жан. ороллар тундра зонасига киритилади. Россия Арктикасининг шим. қисмини ўзлаштиришда шу ердан ўтадиган Шим. денгиз йўли катта роль ўйнаган.
Геологик тузилиши.А. ҳудудида асосан қад. кристалл қалқонлар ва платформалар, қуйи палеозой, юқори палеозой ва мезозой бурмали структуралари учрайди. Учламчи даврнинг ўрталаригача А.нинг кўп қисми қуруқлик ва иқлими илиқ ҳамда сернам бўлган. Сўнгра ер чўкиб, Шим. Муз океанининг асосий ботиқлари пайдо бўлган. Айни вақтда сув ости тизмалари ва остоналар ҳамда А. қуруқлик қисмининг айрим жойлари, айниқса, Осиёнинг шим.-шарқи, Таймир, Урал, Гренландия ва Элсмир о. кўтарилган. Бундай ҳаракатлар тўртламчи дав-рда ҳам давом этган ва баъзи бир р-нларда (Шпицберген, Осиёнинг шим.-шарқи ва б. жойларда) вулканлар отилиб турган. Тўртламчи даврда иқлим совиб кетган. Натижада музликлар пайдо бўлган. Бу музликлар А.дан узоқ, масофагача бостириб борган. А.нинг кўпгина қисмларида, айниқса Гренландия денгизида ва Лаптевлар денгизида 6—8 баллгача ер қимирлаш ва денгиз зилзиласи бўлиб туради.
Фойдали қазилмалари. А.да тошкўмир ва қўнғир кумир конлари, тоштуз, рангли ва нодир металл рудалари, оптика хом ашёси ва 6. фойдали қазилмалар бор.
Рельефи. Евросиё материк қисмининг ер юзаси асосан Россия текислигининг, Ғарбий Сибирь пасттекислигининг шим. чекка қисмлари ва б.дан иборат. Шу б-н бирга, бу срга баъзи тоғлар ҳам кириб келган, булардан Осиёнинг шим.- шарқидаги тоғлар, Таймир я.о.даги Бирранга ва Урал тоғларининг шим. қисми А.нинг йирик тоғларидир. Шим. Американинг материк қисмида пастроқ (асосан 200 — 400 м) ясситоғликлар катта майдонни эгаллайди. А.даги барча ороллар келиб чиқиши бўйича материк ороллардир ва Гренландиядан бошқалари материк саёзлигида урнашган. Оролларнинг ер юзаси купинча тоғлардан ибо-рат. Энг баланд тоғлар Гренландиянинг шарқида (Гунбьёрн тоғи 3700 м — А.нинг энг баланд чўққиси), Баффин Ерида ва Элсмир ода. Материк саёзлигининг кенглиги Евросиё қирғоғи яқинида 1200 — 1300 км. Материк саёзлигидан океаннинг марказий қисмига томон қатор тизмалар ва баландликлар жойлашган. Улардан энг йириги Канадасибирь сойлигини ҳамда Гренландия-Европа сойлигини ажратиб турадиган Ломоносов тизмасидир.
Иқлими. А. иқлимининг асосий хусусияти йил давомида т-ранинг паст булишидир. Ёзда ҳам қуёш пастда бўлганидан ерни кам иситади. Қишда эса ҳаво ҳаддан ташқари совийди (қутб кечаси узоқдавом этади). Йилда 1 см2 га 50 — 80 ккал иссиқлик тушади. Янв. нинг ўртача т-раси Атлантика бўйи секторининг жан.да — 3° бўлса, марказий қисмида — 40° га етади, июлники 10° дан (жан. чегарада) 0° гача (марказий қисмида). Шим. қутб яқинида энг паст т-ра — 55°, — 60° ва энг юқори т-ра 6°.
А.нинг марказий қисмида шамол у қадар кучли булмайди, жан. чеккасида тез-тез кучли (15 м/сек ва ундан ортиқ) шамоллар булиб туради. Т-ра паст ва буғланиш кам булганидан ҳавода мутлақ намлик кўп эмас. Марказий қисмида йилига 75 — 100 мм, жан. чеккасида 300 — 400 мм ёғин ёғади. А.да қишда қор буронлари бўлиб, туман тушади. Ҳаммаёқни булут қоплаб ётади. Ёзда ёғин тез-тез ёгиб туради. Т-ра паст бўлганлигидан музлоқ ерлар кўп. Баъзи бир р-нларда (Аляска, Шарқий Сибирь) қазилма музлар бор.
Ички сувлари. А.нинг материк қисмида дарё куп. Бу дарёлар йилига 8 — 10 ой музлайди. Тундра зонасида, айниқса, Шим. Америка ва Европада кичик кўл кўп, океан сувининг т-раси паст. Океаннинг катта қисмида устки қатламда (100 — 250 м чуқурликкача) т-ра йил давомида — Г атрофида бўлиб туради. Буғланишнинг камлиги ва қуйиладиган дарёларнинг кўплигидан денгиз суви у қадар шур эмас (30%о). Шим. Муз океанига Атлантика океанидан йилига 145 минг км3 илиқ сув келиб уни илитади, океан орқали эса ҳаво ҳам илийди.
Денгиз музлари. А. сув юзасининг кўпроқ қисми йил давомида сузиб юрувчи музлар (қишда 11 млн. км2 ва ёзда 8 млн. км2) б-н қопланган. Бир йиллик музларнинг қалинлиги 0,8 — 1,3 м, кўп йиллик музларнинг қалинлиги 3 — 4 м, торрс музларники 10 — 15 м га етади. Айсберглар ва муз ороллари учрайди. Музлар асосан Гренландия денгизига томон сузиб боради, уларни А.дан Шарқий Гренландия оқими олиб кетади. Баъзи бир р-нларда доимий айланма оқимлар ҳам бор. Улардан энг йириги Канада сибирь сойлигидадир.
Музликлари. А. ороллари ер юзасининг анча қисми қалин музликлар б-н қопланган. Уларнинг умумий майд. 2 млн. км2 дан ортади. Шундан 1800 минг км2 Гренландияда, 56 минг км2 А.нинг Россия қисмида.
Ўсимликлари ва ҳайвонот дунёси. Ўсимликларнинг турлари кам. Гренландияда 450 га яқин, Новая Земляда 208, Франц-Иосиф Ерида 36 гулли ўсимлик тури бор. Шим. қисмида ўсимлик айниқса сийрак. Бу ерларда замбуруғлар кўпроқ ўсади. Жан. тундра зонасида йўсин, замбуруғ, ўт ва буталардан иборат икки ярусли ёки уч ярусли ўсимлик туркумлари ўсади. Пакана қайин, тол, багульник ўсадиган бутазор тундралари бор. Денгиз сувларида ўсимлик ва зоопланктон жуда куп. А.да баъзи бир йирик сут эмизувчилар: қуруқликда оқ айиқ, денгизда морж ва тюленлар яшайди. Канаданинг шим.да ва Гренландияда қучқорбуқа учрайди. Арктикада паррандалар деярли булмайди, ёзда ҳамма ёқни куш босиб кетади («қушлар бозори»): гага, ўрдак, кайра, чистик ва б. Шим. Муз океанининг Атлантика оке-анига яқин қисмида баликлар ниҳоятда кўп тупланади. Балиқ кўп овланади. Дарёларнинг этакларида омуль, голец, стерлядь, нельма учрайди. А.да судралиб юрувчилар ва амфибиялар мутлақо йўқ.
Тадқиқ қилиниш тарихи. Ю-а.да Гренландияни норманнлар кашф этган. 12-а.дан руслар Колгуев, Вайгач, Новая Земля о.ларини кашф этдилар. 1596 — 97 й.ларда голланд сайёҳи В. Баренц Новая Земляда қишлаган. 17-а.да рус саноатчилари ва казаклари (М. И. Ребров. М. В. Стадухин, С. И. Дежнёв ва б.) Челюскин бўрнини айланиб утиб, Осиё б-н Шим. Америка оралигидаги бўғозни кашф этганлар. А. асосан 18 — 19-а.ларда харитага туширилди. Ана шу вақтда энг йирик илмий тадқиқотлар рус олимлари — Ф. П. Литке (1821—24), П. Ф. Анжу (1820—24) ва Ф. П. Врангель (1820— 24) томонидан олиб борилган. Англия тадқиқотчиси Ж. Франклин (1819-22, 1825-27 ва 1845) Канада Арктика архипелаги ва Америка секторининг материк қисмида, норвег тадқиқотчиси О. Свердруп (1898-1902) Канада Арктика архипелагида иш олиб борди; швед олими А. Э. Норденшельд (1878—79) — «Вег» кемасида ва норвег тадқиқотчиси Ф. Нансен (1893—96) «Фрам» кемасида сузди. 20-а.да энг йирик экспедициялардан норвег сайёҳи Р. Амундсеннинг «Йоа» (1905—06) ва «Мод» кемаларида сузиши (1922—24), Америка сайёҳи Р. Пирининг Шим. қутбга етиб бориши (1909 й. 6 апр.) ҳамда Россия пароходи «Георгий Седов»нинг сузиши (1937—39) А.ни ўрганишда катта аҳамиятга эга бўлди. Россия секторида кўпдан-кўп доимий қутб ст-яларида қуруқликда материал тўплашдан ташқари, 1937 й.дан бошлаб А. сузиб юрувчи илмий ст-ялар ёрдамида мунтазам равишда тадқиқ қилинган. 1948 й.да сув ости тизмаси кашф қилинди ва бу тизмага Ломоносов номи қўйидди. 1958 й.да кўпгина мамлакатлар Халқаро геофизика йили дастури асосида А.да тадқиқот ишлари олиб бордилар.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.