Armaniston
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 630–635-b. — ziyouz.com
Armaniston ARMANISTON, Armaniston Respublikasi (Xayastani Xanrapetutyun) — Zakavkazyening jan. qismida joylaşgan davlat. Şim.da Gruziya, şarqda Ozarbayjon, jan.da Eron, ğarbda Turkiya b-n çegaradoş. 37 ta tuman, 27 ta şahar, 31 ta şaharça bor . Mayd. 29,8 ming km2. Aholisi 3,412 mln. kişi. Poytaxti — Yerevan ş.
Davlat tuzumi. Armaniston — demokratik respublika. Davlat boşligi — prezident. Qonun çiqaruvçi oliy organi — Millat majlisi (1995 y.dan). Oliy ijroiya va farmoyiş beruvçi organi — Vazirlar Kengaşi.
Tabiati. A. — toğli mamlakat, relyefi murakkab, past-baland. Hududining 90% ga yaqini dengiz sathidan 1000 m dan baland. Yer yuzasining dengiz sat-ğidan eng yuqori nuqtasi 4090 m (Aragats toği), eng past nuqtasi 350 m. Respublikaning şim. va şim.-şarqida
Kiçik Kavkaz tizmasi, jan.da Armaniston yassitoğligi bor. toğ tizmalari oraligida Pambak va Şiroq vodiylari, Sevan havzasi, A.ning jan.-ğarbida — toğlar oraligida — Ararat tekisligi joylaşgan. A.da mis-molibden, mis kolçedani, polimetall rudalar, oltin, temir rudasi, nefelin böyoqlari, bentonit gillari, toş tuz konlari bor. Binokorlik materiallari (marmar, dolomit, tuf, pemza, obsidion, perlit) zaxiralari ançagina. Respublika subtropik mintaqada joylaşgan. A. iqlimi xilma-xil. Tekislik va toğ etaklarida iyulning örtaça t-rasi 24°, 26°, yanv.niki — 5°, yillik yogin miqdori 200 — 400 mm. Plato va toğ yon bağirlarida iyulning örtaça t-rasi 18°, 20°, yanv.niki — 4°, yillik yogin miqdori 500 mm. Jan.- şarq va şim.-şarqda iqlimi quruq subtropik. A.da eng yuqori t-ra 42° (Arake vodiysida), eng past t-ra — 46° (şim.- ğarbda). Qor qatlamining qalinligi 10 — 200 sm. Daryolarning kupi Arake daryosi irmoqlaridir, faqat A. şim.dagi daryolar Kura daryo tizimiga kiradi. A. daryolarida kema qatnay olmaydi. Daryolarning umumiy gidroenergiya zaxirasi 1700 ming kVt. A.da yuzdan ortiq mayda köl bor. Eng kattasi — Sevan. Unda maşhur gulmohi (forel) baliği ovlanadi. Mingga yaqin mineral buloq bor. A.da xilma-xil tuproqlar uçraydi; respublika mayd.ning yarmiga yaqini qora tuproqli. toğ etaklarida tikanli butalar, arça, tol, na'matak ösadi. Örmon va butazorlar A. hududining 12% ni egallagan. Şim.-şarqda buk, jan.da dub va grab örmonlari mavjud. A.da umurtqali hayvonlarning 450 turi bor. Şundan 70 turi sut emizuvçilar, 300 turi parrandalar, 40 turi sudralib yuruvçilar, 23 turi baliqlardir. Köriqxonalari: Dilijon, Xosrov va b. Sevan milliy boği bor.
Aholisi. A.ning asosiy aholisi — armanlar (3 mlndan ortiq). Ruslar, kurdlar, gruzinlar, ukrainlar va b. ham yaşaydi. Aholining 69,5% şaharlarda istiqomat qiladi. Rasmiy tili — arman tili. Dindorlar asosan xristian-monofisiylardir. Yirik şaharlari — Yerevan, Gyumri, Vanadzor.
Tarixi. Arxeologik qazişlar natijasida hoz. A. yerlarida quyi paleolitning şell va aşel davriga oid toş qurollari topildi. A. toğ etaklarida törtlamçi davrning birinçi yarmida ibtidoiy odamlar yaşagan. A.da neolit yodgorliklari, q.x. va çorvaçilikning dastlabki rivojidan dalolat beruvçi eneolit madaniyati ham oçilgan. 1956 y. Sevan kölining suvi quritilib, arxeologik qaziş işlari ötkazilganda mil. av. 2 minginçi y.ga oid tarixiy yodgorliklar topildi. Urartu quldorlik davlati madaniyati (mil. av. 9-a.) temir davrining yodgorligidir. Arman xalqi qad. hay, arman, urart va b. qabilalarning birlaşuvidan paydo bölgan. Mil. av. 6-a.da arman qabilalari Urartu davlati yerlarini egallagan. Mil. av. 6-a. oxirlarida A. Eron Axomaniylar davlati tarkibiga kirgan. Makedoniyalik Aleksandr Eron davlatini tor-mor keltirgaç, A. yerlari ham uning imperiyasiga qöşildi. Mil. av. 4-a. oxirlarida Kiçik A.da va Ararat vodiysida mustaqil arman podşoliklari ajralib çiqdi. Jan.-ğarbiy A. va Jan. A. tobe podşoliklar sifatida Salavkiylar davlati tarkibiga kirdi. Taxm. mil. av. 220 y. Ararat podşoligi b-n Jan. A. ning birlaşuvidan Buyuk A. taşkil topdi. Salavkiylarning rimliklarga qarşi kuraşdagi mağlubiyati (mil. av. 190 y.)dan foydalanib, Buyuk A. 6-n Sofena mus-taqillikka erişdi. A. Tigran II Artaşes (mil. av. 1-a.) davrida savdo va madaniyati rivojlangan yirik davlatga aylandi. Mil. 1-a.dan Buyuk A. Rim b-n Eron davlati örtasida kuraş maydoni bölib qoldi va inqirozga yuz tuta boşladi. 3-a. boşlarida A.da feodal munosabatlar yuzaga kela boşladi. Ayniqsa, 4-a.da xristian dinining qabul kilinişi natijasida arman çerkovi feodalizmning qudratli taşkilotlariga aylandi. 387 y.da A. Eron sosoniylari va Vizantiya örtasida taqsimlandi. A.ning katta qismi Eronning vassaliga aylanib qoldi. 7-a.ning 2-yarmida A. arab xalifaligiga böysundi. Arman xalqi bosqinçilarga qarşi bir neça bor (450 - 451, 482 - 484, 571 - 572, 747 - 750, 772 - 775, 850 - 855 y.lar) qözğolon kötardi. Milliy madaniyatni saqlab qoliş uçun olib borilgan kuraş natijasida arman feodal adabiyoti va me'morligi rivojlandi. 393 y.da Mesrop Maştots arman alifbosini yaratdi. Arablarga qarşi uzoqdavom etgan kuraş jarayonida bagratiylar podşoligi taşkil topdi. Bagratiylar sulolasiga asos solgan Aşot I davri (886 — 891)da arab xalifaligi va Vizantiya imperatori A. mustaqilligini tan oldi. Aşot II (914 — 928) Sevan köli atrofida arab qöşinini mağlubiyatga uçratdi (921) va özini A. knyazlarining knyazi deb e'lon qildi. Aşot III (953 — 977) mamlakatni birlaştiriş, markazlaşgan hokimiyatni mustahkamlaş siyosatini yurgizdi. Mamlakatda katta-katta inşootlar qurildi. Iqtisodiy va madaniy hayot yuksala boşladi. Dvin, Ani, Kare, Naxiçevan hamda Van mamlakatning yirik madaniy şaharlariga aylandi. Lekin feodallarning bir-biriga qarşi uruşi arman davlatini parçalab yubordi. Vizantiya imperiyasining bosqinçilik siyosati esa mamlakatni tuşkunlikka uçratdi. A.ni 11-a.da saljuqiylar, 13-a.da möğullar, 14-a.da Amir Temur bosib oldi. 16— 18-a.larda Turkiya b-n Eron örtasida kuraş maydoniga aylandi. 1555 y.da Turkiya b-n Eron örtasida tuzilgan bitimga asosan Turkiya Ğarbiy A.ning katta qismini, Eron esa Şarqiy A.ni oldi. 1801 y.dan Şarqiy A. Eron zulmidan ozod qilina boşladi. 1828 y.gi rus-eron uruşi natijasida Erevan va Naxiçevan xonliklari Rossiyaga qöşildi. 1877 — 78 y.lardagi rus-turk uruşi natijasida Kare va Ğarbiy A.ning ayrim hududlari Rossiyaga köşib olindi. 1917 y.da hokimiyat daşnoqlar qöliga ötdi. 1918 y. yezda Turkiya Brest sulhi şartnomasini buzib, A.ning katta qismini bosib oldi. 1918 y. noyab.da ularning örnini ingliz qöşinlari egalladi. 1920 y.da sovet hokimiyati örnatildi va A. SSR tuzildi. 1922 y.dan A. Zakavkazye federatsiyasiga, 1936 y.dan bevosita SSSR tarkibiga kirdi. 1990 i. avg.da A. Oliy Kengaşi uni A. Respublikasi deb ataş töğrisida qaror qabul qildi. 1991 y. 24 sent.da A. mustaqil deb e'lon qilindi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1995 y. 27 okt.da örnatgan.
Siyosiy partiyalari va jamoat taşkilotlari. A.da 20 dan ortiq siyosiy partiya faoliyat körsatmoqda. Bular: A. umummilliy harakati, Liberal-demokratik partiya, Respublika partiyasi, Xristian-demokratik partiya, Milliykonservativ partiya, Milliy uyğoniş partiyasi, Milliy özligini anglaş birlaşmasi, Konstitutsion huquq ittifoqi, Milliy-demokratik ittifoq. A. millatparvar partiyasi va b. Eng muhim jamoat taşkilotlari: Kasaba uyuşmalari konfederatsiyasi. Umumarman «Ayastan» jamğarmasi, Respublika xotin-qizlar kengaşi va b.
Xöjaligi. A. sanoatlaşgan va köp tarmoqli q.x. yaxşi rivojlangan mamlakat. Asosiy tarmoqlari: rangli metallurgiya, maşinasozlik, kimyo, neft kimyosi, oziq-ovqat sanoati, binokorlik materiallari, sabzavotçilik, uzumçilik, mevaçilik. Yalpi içki mahsulot tizimida sanoatning uluşi 48,3%, q.x.ning uluşi 25,7% ni taşkil etadi.
Sanoatida aniq stanoklar, devorbop tuf materiallari, molibden konsentrati, mis kuporosi, köçma elektr st-yalar, markazdan qoçirma nasoslar, soatlar, tozalangan mis, kalsiy karbid, sirka kislotasi, sintetik kauçuk, avtopokrişkalar, temirçilik-press maşinalari, elektr motorlar, kompressorlar, gidronasoslar, liftlar, marmar, gilamlar, trikotaj, kiyim-keçak, poyabzal, meva konservalari, efir moyli mahsulotlar, vino-konyak i.ç. asosiy örin tutadi. Elektr energetika sohasida Razdan, Yerevan issiqlik elektr st-yalari, 6 st-yadan iborat Razdan kaskadi işlab turibdi. Yiliga 9,5 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi işlab çiqariladi. Asosiy sanoat markazlari: Yerevan, Gyumri, Çarensavan, Abovyan, Dilijon va b.
Qişloq xöjaligi. Q.x. ga yaroqli yerlar kam bölişiga qaramay, q.x. köp tarmoqli. Suğorma dehqonçilik katta ahamiyatga ega. Yirik kanallari: Artaşat, Arzni-Şamiram va b. Meva va rezavor meva xrsili 156 ming t, uzum hosili 144 mingt. Ekinzorlari 437 ming ga, şu jumladan ğallazorlar 32% (burdoy, arpa), yem-xaşak ekinzorlari 58%. Yalpi don hosili 0,2 mln. tonna. Kartoşka, sabzavot, tamaki, qandlavlagi yetiştiriladi. Çorvaçilik asosan sut-göşt, jun yetiştirişga ixtisoslaşgan.
Transporti. Mamlakatning umumiy yuk aylanmasida 56% dan köproği t.y. ga töğri keladi. T.y.lar uzunligi — 640 km. Umumiy foydalanişdagi avtomobil yöllari — 7,7 ming km. Hammasi qattiq qoplamali. Avia yönalişlar A.ni MDH davlatlarining köpgina şaharlari b-n boğlaydi. Gaz quvuri tarmoqlari bor.
Kurortlari: Arzni, Jermuk, Dilijon, Saxkadzor va b. Pul birligi — dram.
Xalq maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. A.da barça turdagi maktablar, örta maxsus öquv yurtlari keng tarmoği mavjud. A.da 65 örta maxsus öquv yurti, 13 oliy öquv yurti, jumladan Yerevan un-ti, Politexnika, Tibbiyot, Xalqxöjaligi, Ped. va b. institutlar bor. Armaniston FA, önlab i.t. in-tlari, ilmiy laboratoriyalar, konstruktorlik byurolari işlab turibdi. A.da 1,3 ming ommaviy kutubxona, 14 teatr, mingdan ortiq klub muassasasi, 800 dan köproq kino qurilma, 37 muzey mavjud. Bir neçta gaz. va jur. naşr etiladi; kitob naşri yaxşi yölga qöyilgan. 1926 y.dan Yerevandan radio eşittiriş, 1956 y.dan telekörsatuv boşlangan.
Adabiyoti. Arman xalq oğzaki ijodidan köpgina namunalar yetib kelgan. Bulardan eng maşhuri «Sosunlik Dovud» dostonidir. Unda armanlarning bosqinçilarga qarşi kuraşi aks etgan. Arman yozma adabiyoti 5-a.da yuzaga kelgan, bungaça yaratilgan adabiy asarlar armanlarning xristianlik diniga utişi payti (4-a.)da yöq bölib ketgan. Ma'rifatparvar olim Mesrop Maştots yaratgan yozuv adabiyotning tez rivojlanişiga yöl oçdi. 10-a.ga kelib, iqtisodiy hayot jonlanişi tufayli adabiyot va san'atda insonparvarlik ruhidagi asarlar paydo böla boşladi. 10 — 13-a.lardagi şoirlar Nerses Şnorali, Mxitar Goş, Vardan Aygeksi ijodida uyğoniş davri ğoyalari seziladi. 14 — 18-a.larda Ovanes Tupkuransi, M. Nagaş, G. Axtamarsi, N. Kuçak, N. Ovnatan, Sayat Nova kabi şoirlar dunyoviy adabiyot an'analarini davom ettirdilar. X. Abovyan yangi arman adabiyotiga asos soldi. 19-a. 60-y.laridan xalq hayotini aks ettiruvçi dramaturgiya rivojlana boşladi. G. Sundukyanning pyesalari sahnalaştirildi. 18-a. oxiri va 20-a. boşlarida A. Paronyan, O. Tumanyan, A. Isaakyan, A. Akopyan, A. Şirvonzoda arman adabiyoti taraqqiyotiga katta hissa qöşdilar. 20-y.larda A. Vştuni, G. Maari, V. Alazan, G. Saryan, S. Vauni kabi şoirlar keng omma orasida şuhrat qozondi. 30-y.larda arman adabiyoti Ye. Çarens, A. Bakuns, M. Armen, V. Totovens, V. Norens, N. Zaryan, S. Taronsi, D. Demirçyan va M. Janan kabi adiblarning asarlari b-n boyidi. 1932 y.da A. Yozuvçilar uyuşmasi tuzildi. 2-jahon uruşidan keyin romançilik rivojlandi, qator poetik asarlar yaratildi.G. Sevunsning «Tehron», L. Gurunsning «Oltin tong», R. Koçarning «Katta uy bolalari», A. Sanyanning «Taşnalik» romanlari, I. A. Graşi, O. Şeroz, R. Ovanesyan, S. Kaputikyanlarning şe'riy töplamlari bosilib çiqdi. Özbek yozuvçi va şoirlarining maşhur asarlari arman tilida naşr etilgan. Arman adabiyotining eng yaxşi namunalari ham özbek tiliga tarjima qilinib, naşr etilgan.
Me'morligi. A. hududida eng qad. me'moriy yodgorliklar neolit davriga mansub. Urartu davridan (mil. av. 9 — 6-a.lar) Teyşebaini va Erebuni (Yerevan, mil. av. 782 y.da asos solingan), antik davrdan Artaşat, Tigranakert ş.larining qoldiqlari, Garni qal'asi (mil. 1-a.) saqlanib qolgan. Ksenofont tasvirlagan toifadagi turar joy — glxatun (rejada töğri burçakli, zinali yoğoç gumbazli uy) 20-a.gaça an'ana tarzida saqlanib keldi. Xristianlik qabul etilgaç (301 y.), çerkovlar (Eçmiadzindagi katta butxona, 5-a.), istehkom qasrlar, haşamatli saroylar (Zvartons, Aruç, Dvindagi) qurildi. Bu binolarning rejasi aniq, me'moriy şakllari ixçam, bezaklari nafis. Uzunçoq yoki silindr şaklidagi gumbazli binolar (Zoravar, Ripsimdagi ibodatxonalar, Eçmiadzindagi Gayane, hammasi 7-a.) barpo etildi. 9 —12-a.larda A. me'morligi yuksak darajaga kötarildi. Şaharlarda mahobatli jamoat binolari va diniy inşootlar qurildi. Ani ş.da mustahkam mudofaa devorlari (989), Gagikaşenda saroylar, ibodatxonalar (989—1010; me'mor Trdat), Axtamar o.da saroy va çerkov (915—921; me'mor Manuel) barpo etildi. 12—14-a.larda jamoat me'morligi (mehmonxonalar, karvonsaroylar, köpriklar) rivoj topdi. Qoya toşlar orasini öyib hosil qilingan Gegard monastiri (Ayrivank) saqlanib qolgan. 14-a.da A. me'morligida inqiroz boşlandi. Ammo bu davrda özga mamlakatlarga borib örnaşib qolgan armanlar yaşovçi joylarda arman ustalari iştirokidagi quriliş rivojlandi (Feodosiya, Lvovdagi arman ibodatxonalari, Kamenets-Podolskiy, Lutskdagi imoratlar va b.). Hoz. zamon A. me'morligi an'anaviy milliy me'morlik, tabiiy va yangi ijtimoiy-maişiy şaroitlar asosida davom ettirilmoqda.
Tasviriy san'ati. Armaniston toğlarida yaşagan kabilalar va xalqlar ibtidoiy jamoa madaniyatining hamma bosqiçlaridan ötişgan. Neolit davriga mansub qoya toşlariga işlangan suratlar saqlanib qolgan. 4 — 6-a. larga oid tasviriy san'at namunalari ham uçraydi (naqşli xotira lavhalar, sağanalarga öyilgan yozuvlar va b.). A. haykaltaroşligi me'morlik b-n birga rivojlandi. Axtamar qasri (10-a.) bezaklari, Tatev, Ani, Axtaldagi devoriy naqşlar bunga misol böla oladi. Miniatyura ham birmunça rivojlandi. 18-a.dan rassomlik ravnaq topdi. 19-a.ning 20-y. larida A. Rossiyaga qöşilişi tufayli rus san'atkorlariningta'siri kuçaydi. Rassom Akop Ovnatanyan (1806 — 81) milliy rassomlikka asos soldi. 80-y. lardan I. Ayvazovskiy, G. Başinjagyan, Ye. Tatevosyan, V. Surenyans, A. Şamşinyan A. san'atining rivojiga hissa qöşdilar. 20-a.da iste'dodli rassom va haykaltaroşlar avlodi kamol topdi. M Saryan, S. Agajanyan, A. Kojoyan, A. Urartu, S. Arakelyan, Ye. Koçar, T. Çubaryan kabi san'atkorlar yetişib çiqdi.
Musiqasi. Neça ming yillik an'analarga ega bölgan qad. arman musiqasi asosan bir ovozli bölsa ham, ammo köp ovozlilik elementlari uçrab turgan. Ötmiş musiqiy madaniyatining atoqli namoyandalari Komitas (6—7-a. lar) va Nerses Şnorali (12-a.) diniy madhiyalar va şarakanlar yozişgan. 17-a. oxirlaridan aşug (baxşi) lar san'ati rivoj topdi (18-a.dagi maşhur baxşi — Sayat Nova). 19-a. 2-yarmida yangi kompozitorlik maktabi vujudga keldi. 1868 y. da T. Çuxajyan «Arşak II» nomli birinçi arman operasini yaratdi. Xalq taronalarini yevropaça kompozitsiya vositalari b-n birga qöşiş orqali öziga xos milliy uslub şakllana bordi (kompozitorlar: X. Kara-Murza, M. Ekmalyan, N. Tigranyan, Komitas, A. Spendiarov, R. Melikyan, A. Tigranyan va b.). Arman xalq çolğu asboblari: puflab çalinadigan, kamonli, çertma, urma asboblardir. Çem-çem (yakka raqs), şçoror (duet), ver-ver, koçari (tuda raqs)lar keng tarqalgan. 19-a. boşlaridan yangi arman nota yozuvi (A. Limonjyan ixtirosi) boşlandi. 19-a.ning oxirgi çoragidan xor qöşiqlari rivojlandi, xalq taronalari, qöşiqlari qayta işlandi. 20-a. boşlarida yangi musiqiy janrlar: simfoniya, balet, simfonik doston, kamer-çolğu musiqasi, ommaviy qöşiq, spektakl va kinofilmlarga musiqa yoziş rivojlandi. A. Xaçaturyan, K. Zakaryan, V. Talyan, A. Ayvazyan va b.lar turli janrlarda ijod qildilar. Yerevanda opera va balet teatri (1933), Musiqali komediya teatri (1942) barpo etildi. A. filarmoniyasi tarkibida simfonik orkestr, torli kvartet, aşula va raqs dastasi, xor kapellasi, gusan aşula dastasi kabi ijodiy jamoalar bor. Davlat konservatoriyasi xamda San'at in-tining musiqa va xalq musiqa ijodiyoti bölimi malakali kadrlar tayyorlaydi. 1933 y.da A. Kompozitorlar uyuşmasiga asos solingan. Arman musiqasi Özbekistonda keng yoyilgan. Özbek davlat filarmoniyasining simfonik orkestri A. Babajanyanning «Qahramonlik balladasi»ni E. Mirzoyanning simfoniyasini, A. Doluxanyan, A. Arutyunyan va b.larning asarlarini ijro etgan. Alişer Navoiy nomidagi Özbek Davlat akademik katta opera va balet teatri A. Xaçaturyanning «Spartak» baletini sahnalaştirgan.
Teatri. Arman teatr san'ati mil. av. 1-a.da vujudga kelgan (mil. av. 69 y.da Tigranakertda teatr binosi kurilgan). Arman va yunon mualliflarining asarlari sahnalaştirilgan. 4 — 11-a.larda folklor-xor va qorişma janrlarda işlovçi teatr mavjud bölgan. 12-a.da çerkov va maktab teatrlari paydo böldi. 14-a.dan qad. arman teatri sekin-asta yöqolib bordi. 18-a.da sayyor truppalar taşkil etildi. 17 — 18-a.larda özga yurtlardagi (Moskva, Venetsiya, Vena, Madras, Kalkutta va b. joylardagi) arman muhojirlari yangi arman teatrlarini yaratdilar. 19-a.da A. teatr san'atida yuksaliş davri boşlandi. Konstantinopol (1861), Tiflis (1863) va b. şaharlarda dastlabki arman doimiy professional teatrlari vujudga keldi. Milliy dramaturglardan M. Peşiktaşyan, S. Ekimyan, M. Patkanyan, G. Sundukyan ijodida realistik yönaliş qaror topdi. 20-a. boşlarida Yerevan drama teatri (1921; 1937 y.dan Sundukyan nomidagi), Gyumrida A. Mravyan nomidagi teatr (1928), Yerevan Yoş tomoşabinlar teatri (1929), Vanadzor teatri (1931), Nor-Bayazet teatri (1935) taşkil topdi.
Kinosi. A.da dastlabki xronika kinolari 1907 y.da suratga olina boşlangan. 1923 y.da taşkil etilgan A. «Davkino»si hoz. A. Bek-Nazarov nomidagi «Armenfilm» deb ataladi. Badiiy filmlar 1925 y.dan çiqarila boşlagan. Ular orasida «Namus» (1925), «XasPuş» (1928) va birinçi tovuşli film «Pepo» (1935, barçasining rej. A. BekNazarov), «Şaxsan ma'lum» (1958) va «Favqulodda topşiriq» (1965, ikkala film rej.lari — S. Kevorkov va E. Karamyan), «Salom, bu men!» (1966, rej. F. Davlatyan), «Quyoş ostidagi joy» (1976, rej. A. Babayan) va b. Maşhur arman aktyorlari — A. Jigarxanyan, G. Tonuns, M. Simonyan, M. Mkrtçyan. 1958 y.da A. Ki-nematografçilari uyuşmasi tuzilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АРМАНИСТОН, Арманистон Республикаси (Хайастани Ханрапетутюн) — Закавказьенинг жан. қисмида жойлашган давлат. Шим.да Грузия, шарқда Озарбайжон, жан.да Эрон, ғарбда Туркия б-н чегарадош. 37 та туман, 27 та шаҳар, 31 та шаҳарча бор . Майд. 29,8 минг км2. Аҳолиси 3,412 млн. киши. Пойтахти — Ереван ш.
Давлат тузуми. Арманистон — демократик республика. Давлат бошлиги — президент. Қонун чиқарувчи олий органи — Миллат мажлиси (1995 й.дан). Олий ижроия ва фармойиш берувчи органи — Вазирлар Кенгаши.
Табиати. А. — тоғли мамлакат, рельефи мураккаб, паст-баланд. Ҳудудининг 90% га яқини денгиз сатҳидан 1000 м дан баланд. Ер юзасининг денгиз сат-ғидан энг юқори нуқтаси 4090 м (Арагац тоғи), энг паст нуқтаси 350 м. Республиканинг шим. ва шим.-шарқида
Кичик Кавказ тизмаси, жан.да Арманистон ясситоғлиги бор. тоғ тизмалари оралигида Памбак ва Широқ водийлари, Севан ҳавзаси, А.нинг жан.-ғарбида — тоғлар оралигида — Арарат текислиги жойлашган. А.да мис-молибден, мис колчедани, полиметалл рудалар, олтин, темир рудаси, нефелин бўёқлари, бентонит гиллари, тош туз конлари бор. Бинокорлик материаллари (мармар, доломит, туф, пемза, обсидион, перлит) захиралари анчагина. Республика субтропик минтақада жойлашган. А. иқлими хилма-хил. Текислик ва тоғ этакларида июлнинг ўртача т-раси 24°, 26°, янв.ники — 5°, йиллик ёгин миқдори 200 — 400 мм. Плато ва тоғ ён бағирларида июлнинг ўртача т-раси 18°, 20°, янв.ники — 4°, йиллик ёгин миқдори 500 мм. Жан.- шарқ ва шим.-шарқда иқлими қуруқ субтропик. А.да энг юқори т-ра 42° (Араке водийсида), энг паст т-ра — 46° (шим.- ғарбда). Қор қатламининг қалинлиги 10 — 200 см. Дарёларнинг купи Араке дарёси ирмоқларидир, фақат А. шим.даги дарёлар Кура дарё тизимига киради. А. дарёларида кема қатнай олмайди. Дарёларнинг умумий гидроэнергия захираси 1700 минг кВт. А.да юздан ортиқ майда кўл бор. Энг каттаси — Севан. Унда машҳур гулмоҳи (форель) балиғи овланади. Мингга яқин минерал булоқ бор. А.да хилма-хил тупроқлар учрайди; республика майд.нинг ярмига яқини қора тупроқли. тоғ этакларида тиканли буталар, арча, тол, наъматак ўсади. Ўрмон ва бутазорлар А. ҳудудининг 12% ни эгаллаган. Шим.-шарқда бук, жан.да дуб ва граб ўрмонлари мавжуд. А.да умуртқали ҳайвонларнинг 450 тури бор. Шундан 70 тури сут эмизувчилар, 300 тури паррандалар, 40 тури судралиб юрувчилар, 23 тури балиқлардир. Кўриқхоналари: Дилижон, Хосров ва б. Севан миллий боғи бор.
Аҳолиси. А.нинг асосий аҳолиси — арманлар (3 млндан ортиқ). Руслар, курдлар, грузинлар, украинлар ва б. ҳам яшайди. Аҳолининг 69,5% шаҳарларда истиқомат қилади. Расмий тили — арман тили. Диндорлар асосан христиан-монофисийлардир. Йирик шаҳарлари — Ереван, Гюмри, Ванадзор.
Тарихи. Археологик қазишлар натижасида ҳоз. А. ерларида қуйи палеолитнинг шелль ва ашель даврига оид тош қуроллари топилди. А. тоғ этакларида тўртламчи даврнинг биринчи ярмида ибтидоий одамлар яшаган. А.да неолит ёдгорликлари, қ.х. ва чорвачиликнинг дастлабки ривожидан далолат берувчи энеолит маданияти ҳам очилган. 1956 й. Севан кўлининг суви қуритилиб, археологик қазиш ишлари ўтказилганда мил. ав. 2 мингинчи й.га оид тарихий ёдгорликлар топилди. Урарту қулдорлик давлати маданияти (мил. ав. 9-а.) темир даврининг ёдгорлигидир. Арман халқи қад. ҳай, арман, урарт ва б. қабилаларнинг бирлашувидан пайдо бўлган. Мил. ав. 6-а.да арман қабилалари Урарту давлати ерларини эгаллаган. Мил. ав. 6-а. охирларида А. Эрон Ахоманийлар давлати таркибига кирган. Македониялик Александр Эрон давлатини тор-мор келтиргач, А. ерлари ҳам унинг империясига қўшилди. Мил. ав. 4-а. охирларида Кичик А.да ва Арарат водийсида мустақил арман подшоликлари ажралиб чиқди. Жан.-ғарбий А. ва Жан. А. тобе подшоликлар сифатида Салавкийлар давлати таркибига кирди. Тахм. мил. ав. 220 й. Арарат подшолиги б-н Жан. А. нинг бирлашувидан Буюк А. ташкил топди. Салавкийларнинг римликларга қарши курашдаги мағлубияти (мил. ав. 190 й.)дан фойдаланиб, Буюк А. 6-н Софена мус-тақилликка эришди. А. Тигран II Арташес (мил. ав. 1-а.) даврида савдо ва маданияти ривожланган йирик давлатга айланди. Мил. 1-а.дан Буюк А. Рим б-н Эрон давлати ўртасида кураш майдони бўлиб қолди ва инқирозга юз тута бошлади. 3-а. бошларида А.да феодал муносабатлар юзага кела бошлади. Айниқса, 4-а.да христиан динининг қабул килиниши натижасида арман черкови феодализмнинг қудратли ташкилотларига айланди. 387 й.да А. Эрон сосонийлари ва Византия ўртасида тақсимланди. А.нинг катта қисми Эроннинг вассалига айланиб қолди. 7-а.нинг 2-ярмида А. араб халифалигига бўйсунди. Арман халқи босқинчиларга қарши бир неча бор (450 - 451, 482 - 484, 571 - 572, 747 - 750, 772 - 775, 850 - 855 й.лар) қўзғолон кўтарди. Миллий маданиятни сақлаб қолиш учун олиб борилган кураш натижасида арман феодал адабиёти ва меъморлиги ривожланди. 393 й.да Месроп Маштоц арман алифбосини яратди. Арабларга қарши узоқдавом этган кураш жараёнида багратийлар подшолиги ташкил топди. Багратийлар сулоласига асос солган Ашот I даври (886 — 891)да араб халифалиги ва Византия императори А. мустақиллигини тан олди. Ашот II (914 — 928) Севан кўли атрофида араб қўшинини мағлубиятга учратди (921) ва ўзини А. князларининг князи деб эълон қилди. Ашот III (953 — 977) мамлакатни бирлаштириш, марказлашган ҳокимиятни мустаҳкамлаш сиёсатини юргизди. Мамлакатда катта-катта иншоотлар қурилди. Иқтисодий ва маданий ҳаёт юксала бошлади. Двин, Ани, Каре, Нахичеван ҳамда Ван мамлакатнинг йирик маданий шаҳарларига айланди. Лекин феодалларнинг бир-бирига қарши уруши арман давлатини парчалаб юборди. Византия империясининг босқинчилик сиёсати эса мамлакатни тушкунликка учратди. А.ни 11-а.да салжуқийлар, 13-а.да мўғуллар, 14-а.да Амир Темур босиб олди. 16— 18-а.ларда Туркия б-н Эрон ўртасида кураш майдонига айланди. 1555 й.да Туркия б-н Эрон ўртасида тузилган битимга асосан Туркия Ғарбий А.нинг катта қисмини, Эрон эса Шарқий А.ни олди. 1801 й.дан Шарқий А. Эрон зулмидан озод қилина бошлади. 1828 й.ги рус-эрон уруши натижасида Эреван ва Нахичеван хонликлари Россияга қўшилди. 1877 — 78 й.лардаги рус-турк уруши натижасида Каре ва Ғарбий А.нинг айрим ҳудудлари Россияга кўшиб олинди. 1917 й.да ҳокимият дашноқлар қўлига ўтди. 1918 й. езда Туркия Брест сулҳи шартномасини бузиб, А.нинг катта қисмини босиб олди. 1918 й. нояб.да уларнинг ўрнини инглиз қўшинлари эгаллади. 1920 й.да совет ҳокимияти ўрнатилди ва А. ССР тузилди. 1922 й.дан А. Закавказье федерациясига, 1936 й.дан бевосита СССР таркибига кирди. 1990 и. авг.да А. Олий Кенгаши уни А. Республикаси деб аташ тўғрисида қарор қабул қилди. 1991 й. 24 сент.да А. мустақил деб эълон қилинди. ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 1995 й. 27 окт.да ўрнатган.
Сиёсий партиялари ва жамоат ташкилотлари. А.да 20 дан ортиқ сиёсий партия фаолият кўрсатмоқда. Булар: А. умуммиллий ҳаракати, Либерал-демократик партия, Республика партияси, Христиан-демократик партия, Миллийконсерватив партия, Миллий уйғониш партияси, Миллий ўзлигини англаш бирлашмаси, Конституцион ҳуқуқ иттифоқи, Миллий-демократик иттифоқ. А. миллатпарвар партияси ва б. Энг муҳим жамоат ташкилотлари: Касаба уюшмалари конфедерацияси. Умумарман «Айастан» жамғармаси, Республика хотин-қизлар кенгаши ва б.
Хўжалиги. А. саноатлашган ва кўп тармоқли қ.х. яхши ривожланган мамлакат. Асосий тармоқлари: рангли металлургия, машинасозлик, кимё, нефть кимёси, озиқ-овқат саноати, бинокорлик материаллари, сабзавотчилик, узумчилик, мевачилик. Ялпи ички маҳсулот тизимида саноатнинг улуши 48,3%, қ.х.нинг улуши 25,7% ни ташкил этади.
Саноатида аниқ станоклар, деворбоп туф материаллари, молибден концентрати, мис купороси, кўчма электр ст-ялар, марказдан қочирма насослар, соатлар, тозаланган мис, кальций карбид, сирка кислотаси, синтетик каучук, автопокришкалар, темирчилик-пресс машиналари, электр моторлар, компрессорлар, гидронасослар, лифтлар, мармар, гиламлар, трикотаж, кийим-кечак, пойабзал, мева консервалари, эфир мойли маҳсулотлар, вино-коньяк и.ч. асосий ўрин тутади. Электр энергетика соҳасида Раздан, Ереван иссиқлик электр ст-ялари, 6 ст-ядан иборат Раздан каскади ишлаб турибди. Йилига 9,5 млрд. кВт-соат электр энергияси ишлаб чиқарилади. Асосий саноат марказлари: Ереван, Гюмри, Чаренцаван, Абовян, Дилижон ва б.
Қишлоқ хўжалиги. Қ.х. га яроқли ерлар кам бўлишига қарамай, қ.х. кўп тармоқли. Суғорма деҳқончилик катта аҳамиятга эга. Йирик каналлари: Арташат, Арзни-Шамирам ва б. Мева ва резавор мева хрсили 156 минг т, узум ҳосили 144 мингт. Экинзорлари 437 минг га, шу жумладан ғаллазорлар 32% (бурдой, арпа), ем-хашак экинзорлари 58%. Ялпи дон ҳосили 0,2 млн. тонна. Картошка, сабзавот, тамаки, қандлавлаги етиштирилади. Чорвачилик асосан сут-гўшт, жун етиштиришга ихтисослашган.
Транспорти. Мамлакатнинг умумий юк айланмасида 56% дан кўпроғи т.й. га тўғри келади. Т.й.лар узунлиги — 640 км. Умумий фойдаланишдаги автомобиль йўллари — 7,7 минг км. Ҳаммаси қаттиқ қопламали. Авиа йўналишлар А.ни МДҲ давлатларининг кўпгина шаҳарлари б-н боғлайди. Газ қувури тармоқлари бор.
Курортлари: Арзни, Жермук, Дилижон, Цахкадзор ва б. Пул бирлиги — драм.
Халқ маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. А.да барча турдаги мактаблар, ўрта махсус ўқув юртлари кенг тармоғи мавжуд. А.да 65 ўрта махсус ўқув юрти, 13 олий ўқув юрти, жумладан Ереван ун-ти, Политехника, Тиббиёт, Халқхўжалиги, Пед. ва б. институтлар бор. Арманистон ФА, ўнлаб и.т. ин-тлари, илмий лабораториялар, конструкторлик бюролари ишлаб турибди. А.да 1,3 минг оммавий кутубхона, 14 театр, мингдан ортиқ клуб муассасаси, 800 дан кўпроқ кино қурилма, 37 музей мавжуд. Бир нечта газ. ва жур. нашр этилади; китоб нашри яхши йўлга қўйилган. 1926 й.дан Еревандан радио эшиттириш, 1956 й.дан телекўрсатув бошланган.
Адабиёти. Арман халқ оғзаки ижодидан кўпгина намуналар етиб келган. Булардан энг машҳури «Сосунлик Довуд» достонидир. Унда арманларнинг босқинчиларга қарши кураши акс этган. Арман ёзма адабиёти 5-а.да юзага келган, бунгача яратилган адабий асарлар арманларнинг христианлик динига утиши пайти (4-а.)да йўқ бўлиб кетган. Маърифатпарвар олим Месроп Маштоц яратган ёзув адабиётнинг тез ривожланишига йўл очди. 10-а.га келиб, иқтисодий ҳаёт жонланиши туфайли адабиёт ва санъатда инсонпарварлик руҳидаги асарлар пайдо бўла бошлади. 10 — 13-а.лардаги шоирлар Нерсес Шнорали, Мхитар Гош, Вардан Айгекци ижодида уйғониш даври ғоялари сезилади. 14 — 18-а.ларда Ованес Тупкуранци, М. Нагаш, Г. Ахтамарци, Н. Кучак, Н. Овнатан, Саят Нова каби шоирлар дунёвий адабиёт анъаналарини давом эттирдилар. X. Абовян янги арман адабиётига асос солди. 19-а. 60-й.ларидан халқ ҳаётини акс эттирувчи драматургия ривожлана бошлади. Г. Сундукяннинг пьесалари саҳналаштирилди. 18-а. охири ва 20-а. бошларида А. Паронян, О. Туманян, А. Исаакян, А. Акопян, А. Ширвонзода арман адабиёти тараққиётига катта ҳисса қўшдилар. 20-й.ларда А. Вштуни, Г. Маари, В. Алазан, Г. Сарян, С. Вауни каби шоирлар кенг омма орасида шуҳрат қозонди. 30-й.ларда арман адабиёти Е. Чаренц, А. Бакунц, М. Армен, В. Тотовенц, В. Норенц, Н. Зарян, С. Таронци, Д. Демирчян ва М. Жанан каби адибларнинг асарлари б-н бойиди. 1932 й.да А. Ёзувчилар уюшмаси тузилди. 2-жаҳон урушидан кейин романчилик ривожланди, қатор поэтик асарлар яратилди.Г. Севунцнинг «Теҳрон», Л. Гурунцнинг «Олтин тонг», Р. Кочарнинг «Катта уй болалари», А. Саняннинг «Ташналик» романлари, И. А. Граши, О. Шероз, Р. Ованесян, С. Капутикянларнинг шеърий тўпламлари босилиб чиқди. Ўзбек ёзувчи ва шоирларининг машҳур асарлари арман тилида нашр этилган. Арман адабиётининг энг яхши намуналари ҳам ўзбек тилига таржима қилиниб, нашр этилган.
Меъморлиги. А. ҳудудида энг қад. меъморий ёдгорликлар неолит даврига мансуб. Урарту давридан (мил. ав. 9 — 6-а.лар) Тейшебаини ва Эребуни (Ереван, мил. ав. 782 й.да асос солинган), антик даврдан Арташат, Тигранакерт ш.ларининг қолдиқлари, Гарни қалъаси (мил. 1-а.) сақланиб қолган. Ксенофонт тасвирлаган тоифадаги турар жой — глхатун (режада тўғри бурчакли, зинали ёғоч гумбазли уй) 20-а.гача анъана тарзида сақланиб келди. Христианлик қабул этилгач (301 й.), черковлар (Эчмиадзиндаги катта бутхона, 5-а.), истеҳком қасрлар, ҳашаматли саройлар (Звартонц, Аруч, Двиндаги) қурилди. Бу биноларнинг режаси аниқ, меъморий шакллари ихчам, безаклари нафис. Узунчоқ ёки цилиндр шаклидаги гумбазли бинолар (Зоравар, Рипсимдаги ибодатхоналар, Эчмиадзиндаги Гаянэ, ҳаммаси 7-а.) барпо этилди. 9 —12-а.ларда А. меъморлиги юксак даражага кўтарилди. Шаҳарларда маҳобатли жамоат бинолари ва диний иншоотлар қурилди. Ани ш.да мустаҳкам мудофаа деворлари (989), Гагикашенда саройлар, ибодатхоналар (989—1010; меъмор Трдат), Ахтамар о.да сарой ва черков (915—921; меъмор Мануэл) барпо этилди. 12—14-а.ларда жамоат меъморлиги (меҳмонхоналар, карвонсаройлар, кўприклар) ривож топди. Қоя тошлар орасини ўйиб ҳосил қилинган Гегард монастири (Айриванк) сақланиб қолган. 14-а.да А. меъморлигида инқироз бошланди. Аммо бу даврда ўзга мамлакатларга бориб ўрнашиб қолган арманлар яшовчи жойларда арман усталари иштирокидаги қурилиш ривожланди (Феодосия, Львовдаги арман ибодатхоналари, Каменец-Подольский, Луцкдаги иморатлар ва б.). Ҳоз. замон А. меъморлиги анъанавий миллий меъморлик, табиий ва янги ижтимоий-маиший шароитлар асосида давом эттирилмоқда.
Тасвирий санъати. Арманистон тоғларида яшаган кабилалар ва халқлар ибтидоий жамоа маданиятининг ҳамма босқичларидан ўтишган. Неолит даврига мансуб қоя тошларига ишланган суратлар сақланиб қолган. 4 — 6-а. ларга оид тасвирий санъат намуналари ҳам учрайди (нақшли хотира лавҳалар, сағаналарга ўйилган ёзувлар ва б.). А. ҳайкалтарошлиги меъморлик б-н бирга ривожланди. Ахтамар қасри (10-а.) безаклари, Татев, Ани, Ахталдаги деворий нақшлар бунга мисол бўла олади. Миниатюра ҳам бирмунча ривожланди. 18-а.дан рассомлик равнақ топди. 19-а.нинг 20-й. ларида А. Россияга қўшилиши туфайли рус санъаткорларинингтаъсири кучайди. Рассом Акоп Овнатанян (1806 — 81) миллий рассомликка асос солди. 80-й. лардан И. Айвазовский, Г. Башинжагян, Е. Татевосян, В. Суреньянц, А. Шамшинян А. санъатининг ривожига ҳисса қўшдилар. 20-а.да истеъдодли рассом ва ҳайкалтарошлар авлоди камол топди. М Сарьян, С. Агажанян, А. Кожоян, А. Урарту, С. Аракелян, Е. Кочар, Т. Чубарян каби санъаткорлар етишиб чиқди.
Мусиқаси. Неча минг йиллик анъаналарга эга бўлган қад. арман мусиқаси асосан бир овозли бўлса ҳам, аммо кўп овозлилик элементлари учраб турган. Ўтмиш мусиқий маданиятининг атоқли намояндалари Комитас (6—7-а. лар) ва Нерсес Шнорали (12-а.) диний мадҳиялар ва шараканлар ёзишган. 17-а. охирларидан ашуг (бахши) лар санъати ривож топди (18-а.даги машҳур бахши — Саят Нова). 19-а. 2-ярмида янги композиторлик мактаби вужудга келди. 1868 й. да Т. Чухажян «Аршак II» номли биринчи арман операсини яратди. Халқ тароналарини европача композиция воситалари б-н бирга қўшиш орқали ўзига хос миллий услуб шакллана борди (композиторлар: X. Кара-Мурза, М. Экмалян, Н. Тигранян, Комитас, А. Спендиаров, Р. Меликян, А. Тигранян ва б.). Арман халқ чолғу асбоблари: пуфлаб чалинадиган, камонли, чертма, урма асбоблардир. Чем-чем (якка рақс), шчорор (дуэт), вер-вер, кочари (туда рақс)лар кенг тарқалган. 19-а. бошларидан янги арман нота ёзуви (А. Лимонжян ихтироси) бошланди. 19-а.нинг охирги чорагидан хор қўшиқлари ривожланди, халқ тароналари, қўшиқлари қайта ишланди. 20-а. бошларида янги мусиқий жанрлар: симфония, балет, симфоник достон, камер-чолғу мусиқаси, оммавий қўшиқ, спектакль ва кинофильмларга мусиқа ёзиш ривожланди. А. Хачатурян, К. Закарян, В. Тальян, А. Айвазян ва б.лар турли жанрларда ижод қилдилар. Ереванда опера ва балет театри (1933), Мусиқали комедия театри (1942) барпо этилди. А. филармонияси таркибида симфоник оркестр, торли квартет, ашула ва рақс дастаси, хор капелласи, гусан ашула дастаси каби ижодий жамоалар бор. Давлат консерваторияси хамда Санъат ин-тининг мусиқа ва халқ мусиқа ижодиёти бўлими малакали кадрлар тайёрлайди. 1933 й.да А. Композиторлар уюшмасига асос солинган. Арман мусиқаси Ўзбекистонда кенг ёйилган. Ўзбек давлат филармониясининг симфоник оркестри А. Бабажаняннинг «Қаҳрамонлик балладаси»ни Э. Мирзояннинг симфониясини, А. Долуханян, А. Арутюнян ва б.ларнинг асарларини ижро этган. Алишер Навоий номидаги Ўзбек Давлат академик катта опера ва балет театри А. Хачатуряннинг «Спартак» балетини саҳналаштирган.
Театри. Арман театр санъати мил. ав. 1-а.да вужудга келган (мил. ав. 69 й.да Тигранакертда театр биноси курилган). Арман ва юнон муаллифларининг асарлари саҳналаштирилган. 4 — 11-а.ларда фольклор-хор ва қоришма жанрларда ишловчи театр мавжуд бўлган. 12-а.да черков ва мактаб театрлари пайдо бўлди. 14-а.дан қад. арман театри секин-аста йўқолиб борди. 18-а.да сайёр труппалар ташкил этилди. 17 — 18-а.ларда ўзга юртлардаги (Москва, Венеция, Вена, Мадрас, Калькутта ва б. жойлардаги) арман муҳожирлари янги арман театрларини яратдилар. 19-а.да А. театр санъатида юксалиш даври бошланди. Константинополь (1861), Тифлис (1863) ва б. шаҳарларда дастлабки арман доимий профессионал театрлари вужудга келди. Миллий драматурглардан М. Пешикташян, С. Экимян, М. Патканян, Г. Сундукян ижодида реалистик йўналиш қарор топди. 20-а. бошларида Ереван драма театри (1921; 1937 й.дан Сундукян номидаги), Гюмрида А. Мравян номидаги театр (1928), Ереван Ёш томошабинлар театри (1929), Ванадзор театри (1931), Нор-Баязет театри (1935) ташкил топди.
Киноси. А.да дастлабки хроника кинолари 1907 й.да суратга олина бошланган. 1923 й.да ташкил этилган А. «Давкино»си ҳоз. А. Бек-Назаров номидаги «Арменфильм» деб аталади. Бадиий фильмлар 1925 й.дан чиқарила бошлаган. Улар орасида «Намус» (1925), «ХасПуш» (1928) ва биринчи товушли фильм «Пэпо» (1935, барчасининг реж. А. БекНазаров), «Шахсан маълум» (1958) ва «Фавқулодда топшириқ» (1965, иккала фильм реж.лари — С. Кеворков ва Э. Карамян), «Салом, бу мен!» (1966, реж. Ф. Давлатян), «Қуёш остидаги жой» (1976, реж. А. Бабаян) ва б. Машҳур арман актёрлари — А. Жигарханян, Г. Тонунц, М. Симонян, М. Мкртчян. 1958 й.да А. Ки-нематографчилари уюшмаси тузилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.