Arpa
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 641-b. — ziyouz.com
Arpa (Hordeum) — ğalladoşlar oilasiga mansub bir va köp yillik ötsimon ösimliklar turkumi. Yevrosiyo va Amerikada 30 ga yaqin turi ma'lum. Dehqonçilikda A. Örta Osiyo (Turkmaniston jan.) da mil. av. 12— 10-ming yilliqdan ekib kelinadi. Vatani Old Osiyo. Ekma A. (N. sativum) jahondagi köpgina mamlakatlarda yetiştiriladi. Biologik xususiyatlariga köra, A. bahori va kuzgi turlarga bölinadi. A. ildiz töplami popuksimon: asosiy ildiz haydalma qatlamda rivojlanadi. Poyasi poxolpoya, 4 — 6 ta böğimli, böyi 30 — 35 sm dan 130 — 134 sm gaça. Bargi barg plastinkasi, barg qini, tilça va quloqçalardan iborat, boşqa ğalla ösimliklarining bargidan köra kengroq. Töpguli boşoq. Mevasi pardali yoki yalanğoç don, rangi sarğiş, oç jigarrang va oç kulrang. 1000 ta doni vazni 20 — 60 g. Bahori A.ning vegetatsiya davri 55—110 sutka, kuzgisiniki 180 — 210 sutka (nav xususiyatlari va ekiladigan hududga qarab). A. eng tezpişar don ekinidir. A. özidan çanglanuvçi ösimlik, guli yopiq. Maysalari 4 — 5° da unib çiqadi, ösib rivojlanib borişi uçun qulay harorat 22°. A. issiqqa çidamli ösimlik, havo quruqligini yaxşi kötaradi. Xalq xöjaligida A.dan xilma-xil maqsadlarda (oziq-ovqat, yem, pivo sanoati uçun xom aşyo) foydalaniladi. Donida 13% suv, 2% oqsil, 64,6% uglevodlar, 5,5% kleçatka, 2,1% yoğ, 2,8% kul moddasi bor. 1 kg arpa doni 1,2 ozuqa birligiga teng.
Lalmi dehqonçilik mintaqasida bahori, suğoriladigan yerlarda kuzgiqişki va köklamgi namdan yaxşi baxra oladigan yuqori hosil beradigan kuzgi A. yetiştiriladi. Juda erta quruq jazirama issiq boşlanmasidan oldin (maining oxiri — iyun) pişib yetiladi. Suğoriladigan maydonlarda har gektaridan 50 s gaça hosil beradi. Özbekistonda suğoriladigan yerlarda Qarşi, Zafar, Siklon; lalmi yerlarda Bayşeşek, Unumli arpa, Nutans va b. navlari ekiladi. Uruğlari 4 — 5 sm çuq. ga qadaladi, ekiş me'-yori A.ning faqat özi eqilganda 100 — 120 kg/ga, vika b-n birga eqilganda 50 — 70 va 40 — 50 kg/ ga. A. öğitlarga talabçan. Yuqori hosil oliş uçun gektariga 30 — 45 kg N (azot), 45 - 60 kg P2O5 (fosfor), 60 kg K,O (kaliy) solinadi.
A. zararkunandalari: şved paşşasi, gessen paşşasi, simqurtlar, arrakaşlar, kökköz va b; kasalliklardan eng köp zararlaydigani qorakuya, zang kasalligi, unşudring, fuzarioz, bakterioz va b.
Ad:. Kurbanov K., Yaçmen v usloviyax bogarö Özbekistona, T., 1972; Yigitaliyev M., Muhammadxonov S, Dala ekinlari seleksiyasi va uruğçiligi, T., 1981.
Qöziboy Duşamov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АРПА (Hordeum) — ғалладошлар оиласига мансуб бир ва кўп йиллик ўтсимон ўсимликлар туркуми. Евросиё ва Америкада 30 га яқин тури маълум. Деҳқончиликда А. Ўрта Осиё (Туркманистон жан.) да мил. ав. 12— 10-минг йиллиқдан экиб келинади. Ватани Олд Осиё. Экма А. (Н. sativum) жаҳондаги кўпгина мамлакатларда етиштирилади. Биологик хусусиятларига кўра, А. баҳори ва кузги турларга бўлинади. А. илдиз тўплами попуксимон: асосий илдиз ҳайдалма қатламда ривожланади. Пояси похолпоя, 4 — 6 та бўғимли, бўйи 30 — 35 см дан 130 — 134 см гача. Барги барг пластинкаси, барг қини, тилча ва қулоқчалардан иборат, бошқа ғалла ўсимликларининг баргидан кўра кенгроқ. Тўпгули бошоқ. Меваси пардали ёки яланғоч дон, ранги сарғиш, оч жигарранг ва оч кулранг. 1000 та дони вазни 20 — 60 г. Баҳори А.нинг вегетация даври 55—110 сутка, кузгисиники 180 — 210 сутка (нав хусусиятлари ва экиладиган ҳудудга қараб). А. энг тезпишар дон экинидир. А. ўзидан чангланувчи ўсимлик, гули ёпиқ. Майсалари 4 — 5° да униб чиқади, ўсиб ривожланиб бориши учун қулай ҳарорат 22°. А. иссиққа чидамли ўсимлик, ҳаво қуруқлигини яхши кўтаради. Халқ хўжалигида А.дан хилма-хил мақсадларда (озиқ-овқат, ем, пиво саноати учун хом ашё) фойдаланилади. Донида 13% сув, 2% оқсил, 64,6% углеводлар, 5,5% клечатка, 2,1% ёғ, 2,8% кул моддаси бор. 1 кг арпа дони 1,2 озуқа бирлигига тенг.
Лалми деҳқончилик минтақасида баҳори, суғориладиган ерларда кузгиқишки ва кўкламги намдан яхши бахра оладиган юқори ҳосил берадиган кузги А. етиштирилади. Жуда эрта қуруқ жазирама иссиқ бошланмасидан олдин (маининг охири — июнь) пишиб етилади. Суғориладиган майдонларда ҳар гектаридан 50 ц гача ҳосил беради. Ўзбекистонда суғориладиган ерларда Қарши, Зафар, Циклон; лалми ерларда Байшешек, Унумли арпа, Нутанс ва б. навлари экилади. Уруғлари 4 — 5 см чуқ. га қадалади, экиш меъ-ёри А.нинг фақат ўзи эқилганда 100 — 120 кг/га, вика б-н бирга эқилганда 50 — 70 ва 40 — 50 кг/ га. А. ўғитларга талабчан. Юқори ҳосил олиш учун гектарига 30 — 45 кг N (азот), 45 - 60 кг Р2О5 (фосфор), 60 кг К,О (калий) солинади.
А. зараркунандалари: швед пашшаси, гессен пашшаси, симқуртлар, арракашлар, кўккўз ва б; касалликлардан энг кўп зарарлайдигани қоракуя, занг касаллиги, уншудринг, фузариоз, бактериоз ва б.
Ад:. Курбанов К., Ячмень в условиях богарў Ўзбекистона, Т., 1972; Йигиталиев М., Муҳаммадхонов С, Дала экинлари селекцияси ва уруғчилиги, Т., 1981.
Қўзибой Душамов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.