Artakserks

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 648–649-b. — ziyouz.com

Artakserks — Axomaniylar sulolasidan bölgan Eron şohlari. A. I Dasti uzun, mil. av. 465 — 424 y.larda hukmronlik qilgan. Otasi — Kserks I fitna natijasida öldirilgaç, taxtga ötirgan. Hukmronligining dastlabki yillarida Axomaniylar davlati b-n uruş olib borayotgan Afinaning kömagida kötarilgan Misrdagi qözğolonni bostirgan, 454 y. esa forslar Nil deltasida Afina flotini yakson qilganlar. 449 y. Kipr o.dagi Salamin jangida afinaliklar ğalaba qozongaç, yunon-fors uruşlarini yakunlagan, Kalliy sulhini imzolagan. Bu sulhga köra A. I Kiçik Osiyodagi yunon şaharlarining siyosiy mustaqilligini tan olgan. Fors zodagonlarining separatik harakatlari (mas, mil. av. taxm. 449 ydagi Megabiz isyoni) va tobe xalqlarning qözğolonlari kuçayişiga qaramay A. I davrida markaziy hokimiyat ança kuçli bölib, Axomaniylar davlatining hududiy yaxlitligi asosan saqlanib qolgan edi.

A. II Mnemon, mil. av. 404 — 358 y.larda hukmronlik qilgan, Doro II ning katta öğli. Hukmronligining dastlabki yillarida Kiçik Osiyo hokimi, ukasi Kir b-n taxt uçun kuraş olib borgan. Taşqi siyosat sohasida bir qator muvaffaqiyatlarga erişgan bölsada (394 y. Sparta flotining Knid yonida tor-mor keltirilişi, 386 y.gi Antalkid sulhi va b.), A. II podşoligi davri Axomaniylar davlatining zaiflaşgan payti edi. A. II ga qarşi satraplar, vassal şohlar, yarim qaram qabilalar (kadusiylar va b.) bir neça bor qözğolon kötarganlar.

A. III Ox, mil. av. 358 — 338. y.larda hukmronlik qilgan, A. II öğli. Akalarini öldirib taxtni egallagan. Axomaniylar davlatining hududiy birligini tiklaş uçun qattiq harakat qilgan. Satraplarga yollanma qöşinlar saqlaşni man etgan. Qator qözğolonlarni (Kiçik Osiyo, Finikiya, Kiprda) beşafqat bostirgan va 341 y. Misrni qayta qöşib olgan (Misr mil. av. 5- a. oxirida Axomaniylar davlatidan ajrab çiqqandi). Özining mulozimi, maxrami Bagoy tomonidan öldirilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АРТАКСЕРКС — Ахоманийлар сулоласидан бўлган Эрон шоҳлари. А. I Дасти узун, мил. ав. 465 — 424 й.ларда ҳукмронлик қилган. Отаси — Ксеркс I фитна натижасида ўлдирилгач, тахтга ўтирган. Ҳукмронлигининг дастлабки йилларида Ахоманийлар давлати б-н уруш олиб бораётган Афинанинг кўмагида кўтарилган Мисрдаги қўзғолонни бостирган, 454 й. эса форслар Нил дельтасида Афина флотини яксон қилганлар. 449 й. Кипр о.даги Саламин жангида афиналиклар ғалаба қозонгач, юнон-форс урушларини якунлаган, Каллий сулҳини имзолаган. Бу сулҳга кўра А. I Кичик Осиёдаги юнон шаҳарларининг сиёсий мустақиллигини тан олган. Форс зодагонларининг сепаратик ҳаракатлари (мас, мил. ав. тахм. 449 йдаги Мегабиз исёни) ва тобе халқларнинг қўзғолонлари кучайишига қарамай А. I даврида марказий ҳокимият анча кучли бўлиб, Ахоманийлар давлатининг ҳудудий яхлитлиги асосан сақланиб қолган эди.

А. II Мнемон, мил. ав. 404 — 358 й.ларда ҳукмронлик қилган, Доро II нинг катта ўғли. Ҳукмронлигининг дастлабки йилларида Кичик Осиё ҳокими, укаси Кир б-н тахт учун кураш олиб борган. Ташқи сиёсат соҳасида бир қатор муваффақиятларга эришган бўлсада (394 й. Спарта флотининг Книд ёнида тор-мор келтирилиши, 386 й.ги Анталкид сулҳи ва б.), А. II подшолиги даври Ахоманийлар давлатининг заифлашган пайти эди. А. II га қарши сатраплар, вассал шоҳлар, ярим қарам қабилалар (кадусийлар ва б.) бир неча бор қўзғолон кўтарганлар.

А. III Ох, мил. ав. 358 — 338. й.ларда ҳукмронлик қилган, А. II ўғли. Акаларини ўлдириб тахтни эгаллаган. Ахоманийлар давлатининг ҳудудий бирлигини тиклаш учун қаттиқ ҳаракат қилган. Сатрапларга ёлланма қўшинлар сақлашни ман этган. Қатор қўзғолонларни (Кичик Осиё, Финикия, Кипрда) бешафқат бостирган ва 341 й. Мисрни қайта қўшиб олган (Миср мил. ав. 5- а. охирида Ахоманийлар давлатидан ажраб чиққанди). Ўзининг мулозими, махрами Багой томонидан ўлдирилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.