Aruz

Aruz (arab.— arz qilmoq) — şe'riy ölçov, vazn. Yaqin va Örta Şarq xalqlari şe'r tizimi. A. nazariyasi turkiy xalqlarga, xususan özbek şe'riyatiga arablardan ötgan.

Navoiyning «Mezon ul-avzon» asarida körsatilişiça A. vodiy, rukn nomiga töğri keladi, köçma ma'noda «ustun» degani. A. nazariyasi birinçi marta Xalil ibn Ahmadning «Kitob al-aruz»i («Aruz kitobi»)da bayon qilingan, keyinçalik Raşididdin Vatvot, Tusiy, Şams Qays Roziy, Mavlono Yusuf Aruziy Nişoburiylar tomonidan rivojlantirilgan. Turkiy xalqlarda A.ning ilk namunalari islom kirib kelgungaça bölgan davrlardagi qad. maqol va topişmoqlarda, «Devonu luğotit turk»da uçraydi. Yusuf Xos Hojibning «Qutadğu bilig»i şu vaznda bitilgan turkiy dostondir. A. avval arab alifbosi asosidagi eski özbek yozuviga asoslanadi, unda 29 undoş va 3 unli harf, ya'ni çöziq unli tovuş bölgan.

Harakatlar b-n körsatiluvçi yana uçta unli — zabar —a, zer, — i, piş - u mavjud. Harakatlarni undoş harflarning usti yo ostiga qöyib, oçiq böğinlar hosil etilgan, yopiq böğin undoş ustiga sokin (köpligi sukun) alomati (—) ni qöyiş orqali hosil qilingan. Çöziq unlilar oçiq böğinda sokinli deb tuşunilgan va bunday böğinlar, asosan, çöziq hisoblangan. Harf va harakatlardan juzvlar tuzilgan. Juzvlar Zta bölib, ularning har biri 2 xil körinişga ega. Arablar çodir uyni, Köçma ma'noda, ikki misra şe'rni ham bayt (uy) deyişgan, şu sababli, juzvni tuşuntirişda çodir jihozlari bölgan — arqon, qoziqça, paloye atamalaridan foydalanilgan. Juzvlar sabab (arqon), vatad (qoziqça), fosila (palos) deb nomlangan. Ular öz içida sababi xafif (yengil sabab): (may): —; sababi saqil (oğir sabab): (közi): W; vatadi majmu' (yiğiq vatad): (samar): V —; vatadi mafruq (yopiq vatad): (noma) — V; fosilai suğro (kiçik fosila): (yuragim): W —; fosilai kubro (katta fosila): (yaşamagan): VW —kabi turlarga bölinadi.

Juzvlardan 8 ta asl rukn hosil bölgan: failun, faulun, mutafailun, mafailun, mustaf'ilun, failatun, mafailatun, maf'ulatu (çöziq unli boş harf b-n yoziladi). Bobur yana ikkita asl ruknni keltirgan: fai-la-tun b-n mustaf'i-lun. Asl ruknlar juzvlardan tuziladi: «faulun»da vatadi majmudan söng sababi xafif keladi. A.da zihof degan qism bor.

Unda asl ruknlardan tarmoq ruknlarning kelib çiqişi körsatiladi. Bu, asl ruknlardagi biron harf yo harflarni orttiriş yo tuşurib qoldiriş yöli b-n amalga oşiriladi. Bunday özgarişlar 44 ta. Mas, jazm zihofida oldingi harakatli harf olib taşlanadi: (mafailun) dan (failun) qoladi, uning örnida (maf'ulun) qabul qilingan va hokazo. Maf'ulun tarmoq rukn deyiladi. A.nazariyasida rukn va zihofdan söng bahr turadi, ular 21 ta. Bahrlar guruhlanadi:

1) asl ruknlarning takroridan hosil böluvçi bahrlar (bunday baxrlar yettita): hazaj mafailunning, rajaz mustaf'ilunning, ramal failatunning, vofir mufailatunning, komil mutafailunning, mutaqorib faulunning, mutadorik Failunning takrorlanişidan hosil böladi;

2) ikki xil asl ruknning al maşinib kelişidan tuziluvçi bahrlar (ular uç turlidir): a) ikkita asl rukn navbatlaşib (almaşib) keladi. Xafif: failatun mustaf'ilun failatun mustaf'ilun. Munsarih: mustaf'ilun maf'ulatu mustaf'ilun maf'ulatu. Muzori': mafailun failatun mafailun failatun. Mujtass: mustaf'ilun failatun mustaf'ilun failatun. Muktazab: maf'ulatu mustaf'ilun maf'ulatu mustaf'ilun. Tavil: faulun mafailun, faulun mafailun. Madid: failatun fAilun failatun failun. Basit: mustaf'ilun failun mustaf'ilun failun. Ariz: mafailun faulun mafailun faulun. Amiq: failun failatun failun failatun; b) ikki xil asl rukndan biri avval takrorlanadi, ikkinçisi takrorlanmaydi. Sari': mustaf'ilun mustaf'ilun maf'ulatu. Ğarib (jadid) failatun failatun mustaf'ilun. Qarib: mafailun mafailun failatun; v) ikki xil asl rukndan biri takrorlanmaydi, söng biri takrorlanadi. Muşokil: failatun mafailun mafailun.

Bahrlar ham asl va tarmoq bahrlarga bölinadi. Asl runklardan hosil bölgan bahrlar solim bahrlar, tarmoq ruknlardan yasalgan baxrlar tarmoq baxrlar deyiladi. Solimlik va tarmoqlik xususiyati vaznlarga ham xos.

A.ni tuşuntiriş vositalaridan biri — doira. Baxrlar tuzilişidagi öxşaşliklariga köra doiralarga biriktiriladi. Doiradan söng taqti' (parçalaş) turadi. Bunda bayt ruknlarga ajratilib, vazni aniqlanadi, Taqgi' til, yozuv va talaffuz b-n boğliq. A. haqidagi örta asr nazariyasida şakl b-n mazmun örtasidagi uzviylik xususiyati haqida gapirilmaydi. A.ni juzv, zihof, bahr, doira, faulunsiz ham oson tuşuntiriş mumkin. Bunda böğin, rukn, vazn, ritmik pauza, turkumlar ritmni yuzaga keltiradi.

A. ga oid hoz. zamon qaraşi özbek kirill yozuviga asoslangan. Bunda oçiq (unli tovuş b-n tugagan) böğin qisqa va çöziq böğin vazifasini, yopiq (un-doş tovuş b-n tugagan) böğin çöziq böğin vazifasini, o, i, e, u tovuşlaridan yasalgan yopiq böğinlar öta çöziq böğin vazifasini ötaydi. Oçiq böğin çöziq böğin vazifasida ham, qisqa böğin vazifasida ham kelaveradi, çunki u b-n yopiq böğinning çöziqlik darajasidagi tafovut oz. Ba'zi yopiq böğinlardagi unlilar boşqa yopiq böğinlardagi unlilarga nisbatan çöziqroq bölgani uçun yopiq böğin doimo çöziq yoki öta çöziq böğin örniga ötişi mumkin. Ayrim yopiq böğinlardagi undoş tovuş oçiq böğindagi undoş tovuşdan köp (qor, zulm), bunday yopiq böğinlar misra içida bir çöziq va bir qisqa böğin örniga ötadi. Bunda qisqa böğin «V», çöziq böğin «—», öta çöziq böğin «so» belgisi b-n körsatiladi. Yonma-yon kelgan ikki undoş tovuş orasida qisqa «i» bordek aytiladi:

Zor meni qilur işq, Ğ -VV- V-co

Xor meni qilur işq VV- V—so I II

(Bobur, «Muxtasar») Bu baytdagi «zor», «xor» böğinlarining har biri çöziq va bir kisqa böğin hisobiga ötgan, yuqorida «—V» belgisi b-n tayinlangan. Köpinça, misra içida şunday körsatiladi, aslida «so» belgisini qöyiş ham mumkin. «Işq» böğini misra oxirida kelganligi uçun «so» belgisi işlatilgan. Mazkurbaytdagi II rukn tört böğinli, ölçovi ham «V— so»dir. Ammo «işq», «ilm» kabi sözlar taqti'da özlaridan keyingi unli b-n boşlangan sözlarga tutaşadi, bunda söz oldingi vazifasini bajarmaydi.

A.da ritm böğinlardan ruknlarni hosil qiliş orqali paydo böladi. Böğinlarning ruknlarga uyuşuvida ruknlarning şakli katta ahamiyatga ega. Bu hol, goho bir sözning ikki ruknga bölinib ketişiga olib keladi: «hajring» — «hajring», könglumda» — «könglumda» kabi. Bu ritmni uyuştirişning öziga xos jihatlaridan biridir. Ruknlar bir böğinlidan olti buğinligaça-dir. Har bir misradagi ruknlar özaro uyuşib, vaznni yuzaga keltiradi. Ritm yaratilişi ruknlardan vazn hosil etişga ham boğliq: vaznlar bayt doirasida tört ruknli (murabba), olti ruknli (musaddas) va sakkiz ruknli (musamman) böladi. Ritm yaratilişining sabablaridan biri ritmik pauzadir. Ritmik pauza misra oxiridagina emas, içida ham böladi. Şe'riyatdagi pauza izçil, mutanosib, parallel va ritmikdir. Boburdan keltirilgan har bir misrada ikkitadan rukn bölib, rukn oxirida ritmik pauza yuzaga çikadi, ammo 1-rukn oxiridagi ritmik pauza b-n misra oxiridagi ritmik pauza çöziqlikda teng emas. Bu, avvalo, şe'rda ifoda etilgan mazmun va u taqozo etgan intonatsiyaga qaraydi. Misralar içida, ba'zi ruknlardan söng ritmik pauza bölmasligi ham mumkin. Bunday holat bir söz ikki ruknga bölinib ketganda uçraydi.

A.da ritmni uyuştirişda turkum ham qatnaşadi. Habibiyning «Köklam», Erkin Vohidovning «Lola» ğazallaridagi har bir misra 14 böğinli, lekin boşqaboşqa vaznda. Ularning vaznlari turliça bölsada, ritmda yaqinlik seziladi. Bu ikki ğazal UntUrtlik tur-kumga qaraşli. Bu turkumda yana boşqa vaznlar ham bor. A.da miyerasi 4 böğinligaça bölgan şe'rlar mavjud. Abu Nuvos (762-815), Abu Tammom (796 -843), al-Maarriy va b. arab tilida; Sa'diy, Hofiz, Dehdaviy, Jomiy va b. fors tilida; Lutfiy, Navoiy, Bobur, Maşrab, Nodira, Munis, Ogahiy, Muqimiy, Furqat va b. turkiyda A.dagi şe'riyatning eng mukammal namunalarini yaratdilar.

A. özbek şe'riyatida 20-a.ning 20-y. larigaça yetakçi bulgan, barmoq tizimi kam qöllanilgan. Keyinçalik barmoq tizimi yetakçilik qilgan. Bu - uslub, şoirlarning qiziqişi, malakasi 6-n boğliq hodisa.

Ad.: Alişer Navoiy, Mezon ul-avzon, T., 1949; Bobur, Muxtasar, T., 1971; Töyçiyev U., Özbek poeziyasida aruz sistemasi, T., 1985.

U. Tuyçiyev.