Arxangelsk viloyati

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 657–658-b. — ziyouz.com

Arxangelsk viloyati - RF tarkibidagi viloyat. Nenetslar muxtor okrugi hamda Kolguyev, Vaygaç, Novaya Zemlya, Frans-Iosif Yeri va Solovki olarini öz içiga oladi. Viloyat şim. da Oq, Barens va Kara dengizlarga tutaş. A. v. Rossiyaning aholisi eng siyrak joylaşgan yerlaridan biri. Aholisi 1 mln. 500 mingdan ortiq (1999), şundan şahar aholisi 1205 ming, qişloq aholisi 419 ming, asosan ruslar, nenetslar va komilar. 1937 y. 23 sent.da taşkil etilgan. Mayd. 587,4 ming km2. A. v.da 20 ma'muriy tuman, 13 şahar, 40 şaharça bor. Markazi — Arxangelsk ş.

Viloyatning markaziy qismi bir neça daryo vodiylari (Şim. Dvina va uning irmoqlari) kesib ötgan tekislikdan iborat. Uning kattagina qismi botqoqlik, ğarbiy qismida pastroq qirlar, markazidagi tekislikda Timan kryaji bor. Foydali qazilmalari — kömir, torf va gips. Iqlimi sovuq. Yanv. ning örtaça t-rasi ğarbda —12°, şarqda —18*. Iyuliing örtaça t-rasi viloyat jan.da 16°, şim.da 8°. Tez-tez şamol bölib turadi; 350—550 mm yoğin yoğadi. Muhim daryolari: Şim. Dvina, Onega, Peçora; köl köp (Laça, Kenozero, Kojozero va b.). Tuproqlari gleyli tundra, podzol va botqoqtuproqpar. Igna bargli örmonlar bor. Tyulen, tiyin, quyon, oq tulki, suvsar va b. yaşaydi.

A. v. yoğoç tayyorlaş, yoğoç-kimyo sanoatini rivojlantiriş va yoğoç-taxta eksport qilişda Rossiyaning muhim r-ni hisoblanadi. Arxangelsk, Onega, Mezen, Naryan-Mar ş.larida taxta tiliş sanoati rivojlangan. Sanoatining sellyuloza-qoğoz, gidroliz (Arxangelsk) tarmoqlari, sulfat-spirt oliş, yoğoçdan standart uylar tayyorlaş taraqqiy etgan. Kotlasda yirik sellyuloza-qoğoz k-ti bor. Maşinasozlik, xususan, transport maşinasozligi muhim örin tutadi. Arxangelsk va Kotlas ş.larida kemasozlik va kema tuzatiş sanoati rivojlangan. Arxangelskda yirik baliq k-ti, Şoyna, Indigi, Naryan-Mar ş.larida baliq konserva z-dlari işlab turibdi. Boksit zaxiralari asosida rangli metallurgiya rivojlanmoqda.

Q.x.da sut çorvaçiligi katta urin tutadi. Xolmogori sersut sigirlar zoti A. v.da yaratilgan. Buğuçilik b-n şuğullaniladi, baliq va dengiz hayvonlari, tiyin va qutb tulkisi ovlanadi. Ğalla ekinlaridan suli, arpa, buğdoy ekiladi. Asosiy t. y.lari: Moskva — Arxangelsk, Konoşa — Kotlas, Obozerskaya — Belomorsk. Şim. Dvinada kema qatnaydi. Arxangelsk, Onega, Mezen, Naryan-Mar dengiz portlari bor. A. v.da umumiy ta'lim maktablari, örta maxsus öquv yurtlari, oliy öquv yurtlari, ommaviy kutubxona, klub bor.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АРХАНГЕЛЬСК ВИЛОЯТИ - РФ таркибидаги вилоят. Ненецлар мухтор округи ҳамда Колгуев, Вайгач, Новая Земля, Франц-Иосиф Ери ва Соловки оларини ўз ичига олади. Вилоят шим. да Оқ, Баренц ва Кара денгизларга туташ. А. в. Россиянинг аҳолиси энг сийрак жойлашган ерларидан бири. Аҳолиси 1 млн. 500 мингдан ортиқ (1999), шундан шаҳар аҳолиси 1205 минг, қишлоқ аҳолиси 419 минг, асосан руслар, ненецлар ва комилар. 1937 й. 23 сент.да ташкил этилган. Майд. 587,4 минг км2. А. в.да 20 маъмурий туман, 13 шаҳар, 40 шаҳарча бор. Маркази — Архангельск ш.

Вилоятнинг марказий қисми бир неча дарё водийлари (Шим. Двина ва унинг ирмоқлари) кесиб ўтган текисликдан иборат. Унинг каттагина қисми ботқоқлик, ғарбий қисмида пастроқ қирлар, марказидаги текисликда Тиман кряжи бор. Фойдали қазилмалари — кўмир, торф ва гипс. Иқлими совуқ. Янв. нинг ўртача т-раси ғарбда —12°, шарқда —18*. Июлиинг ўртача т-раси вилоят жан.да 16°, шим.да 8°. Тез-тез шамол бўлиб туради; 350—550 мм ёғин ёғади. Муҳим дарёлари: Шим. Двина, Онега, Печора; кўл кўп (Лача, Кенозеро, Кожозеро ва б.). Тупроқлари глейли тундра, подзол ва ботқоқтупроқпар. Игна баргли ўрмонлар бор. Тюлень, тийин, қуён, оқ тулки, сувсар ва б. яшайди.

А. в. ёғоч тайёрлаш, ёғоч-кимё саноатини ривожлантириш ва ёғоч-тахта экспорт қилишда Россиянинг муҳим р-ни ҳисобланади. Архангельск, Онега, Мезень, Нарьян-Мар ш.ларида тахта тилиш саноати ривожланган. Саноатининг целлюлоза-қоғоз, гидролиз (Архангельск) тармоқлари, сульфат-спирт олиш, ёғочдан стандарт уйлар тайёрлаш тараққий этган. Котласда йирик целлюлоза-қоғоз к-ти бор. Машинасозлик, хусусан, транспорт машинасозлиги муҳим ўрин тутади. Архангельск ва Котлас ш.ларида кемасозлик ва кема тузатиш саноати ривожланган. Архангельскда йирик балиқ к-ти, Шойна, Индиги, Нарьян-Мар ш.ларида балиқ консерва з-длари ишлаб турибди. Боксит захиралари асосида рангли металлургия ривожланмоқда.

Қ.х.да сут чорвачилиги катта урин тутади. Холмогори серсут сигирлар зоти А. в.да яратилган. Буғучилик б-н шуғулланилади, балиқ ва денгиз ҳайвонлари, тийин ва қутб тулкиси овланади. Ғалла экинларидан сули, арпа, буғдой экилади. Асосий т. й.лари: Москва — Архангельск, Коноша — Котлас, Обозерская — Беломорск. Шим. Двинада кема қатнайди. Архангельск, Онега, Мезень, Нарьян-Мар денгиз портлари бор. А. в.да умумий таълим мактаблари, ўрта махсус ўқув юртлари, олий ўқув юртлари, оммавий кутубхона, клуб бор.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.