Arxar

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 658–660-b. — ziyouz.com

Arxar ARXAR, alqor, toğ qöyi (Ovis)— juft tuyoqlilar turkumiga mansub yovvoyi qöylarning umumiy nomi. Ba'zan muflon, arkal, arqor, urial deb ham ataladi. A. Örta dengiz o.lari, Old, Örta, Markaziy va Şim.-Şarqiy Osiyoning toğliq hududlarida tarqalgan. U toğ yon bağirlari va qoyalar orasidagi birmunça tekis va oçiq joylarda yaşaydi. Erkaklari urğoçilariga nisbatan yirik (tanasi uz. 110— 120 sm, böyi 65 — 125 sm, vazni 230 kg gaça), şoxi spiralsimon yoki halqasimon buralgan, uzun (70 — 190 sm), urğoçilarining şoxi ingiçka yoki butunlay bölmaydi. Uçta turi: Tyanşan qöyi (O. ammon karelini), Yevropa qöyi (O. musimon), Osiyo qöyi (O. orientalis) va 10 ga yaqin kenja turi ma'lum. Örta Osiyo, şu jumladan Özbekistonda Tyanşan qöyi va Osiyo qöyi uçraydi. Tyanşan qöyi yaqin vaqtlargaça Tyanşanning Farğona toğlarigaça bölgan qismida, şu jumladan Ugom, Pskom, Çatqol, Talas va Qirğiz toğlarida keng tarqalgan edi. Hozir asosan Çatqol qöriqxonasida saqlanib qolgan, daryolarning yuqori oqimida 2000 — 3000 m balandlikda uçraydi, tik qoyalar yaqinidagi relyefi notekis bölgan joylarni yaxşi köradi. Bahorga yaqin toğning pastroq qismiga ekin eqilgan dalalarga tuşib ötlaşi mumkin. Qöçqorining şoxlari spiralsimon buralgan (uz. 120 sm gaça), vazni 60 — 106 kg (ba'zan 200 kg gaça), uz. 170 — 190 sm; urğoçisining şoxlari ingiçka va kalta, vazni 50 — 54 kg, uz. 160 — 170 sm. Osiyo qöyi Tyanşan, Pomir, Himolay toğlarining Özbekiston, Tojikiston, Turkmaniston, Qirğiziston, Qozoğiston, Afğoniston va Pokiston hududlarida tarqalgan. Özbekistonda bu törning Qizilqum qöyi, Seversov qöyi (O. orientalis severtzovi) Markaziy va Ğarbiy Qizilqumning Amudaryo va Sirdaryo oraliğidagi past toğlarida hamda Pomir-Olayning Nurota, Oqtov, Molguzar toğlarida saqlanib qolgan. Qöçqorining uz. 130 sm, böyi 80 sm, vazni 70 —125 kg, erkagi- I ning şoxi halqa şaklida buralgan (uz. 98 — 107 sm), urğoçisiniki ingiçka, kalta, qiliçsimon egilgan. Böynining ostki tomonidagi yoli Tyanşan qöyinikiga nisbatan birmunça kalta va ensiz. Özbekiston hududida bu kenja tur Qizilqumning hamma past toğlarida tarqalgan edi. Çorva mollarining köpayişi va ovlaniş natijasida uning areali keskin qisqarib, hozir Nurotaning ğarbiy qismida va Markaziy Qizilqumda saqlanib qolgan. Qizilqum qöyini muhofaza qiliş uçun Nurota toğlarining markaziy qismida 1972 y. qöriqxona taşkil etilgan. Hozir qöylarning umumiy soni 1000 taga yetdi. Buxoro qöyi, tojik qöyi (O. orientalis bocharensis) Özbekistonning Turkmaniston va Tojikiston b-n çegaradoş hududlarida, qöşni Afğoniston va Pokistonda tapqalgan. Qöçqori böynining ostki qismida qalin va uzun yoli böladi, şoxlari yirik, halqa şaklida buralgan (uz. 72 sm gaça), urğoçisi kiçikroq, şoxlari kalta va bir oz qayrilgan. Buxoro qöyining vazni qizilqum qöyidan kamroq böladi. Özbekistonda Buxoro qöyining ikkita: bobotoğ va boysun-köhitang populyatsiyalari mavjud. Qöylar 300 — 400 m dan 2200, ba'zan 3000 m gaça balandlikda arça ösadigan oçiq toğ yon bağirlarida yaşaydi. Buxoro qöyini muhofaza qiliş uçun Surxon qöriqxonasi taşkil etilgan. Ustyurt qöyi, arkal (O. orientalis arcal) Manqişloq yarim oroli, Kaspiy dengizining jarlik sohillari, Qoraböğozköl, Qoraqumning past toğlari va öngirliklari hamda Orol dengizining ğarbiy qismida tarqalgan. Özbekistonda Qoraqalpoğiston hududining Ustyurt qismida uçraydi. Köçqorining vazni 58 — 79 kg, tanasining uz. 121 - 147 sm, böyi 77 - 98 sm; şoxlarining uz. 92 sm gaça, boşining ikki yonida çala örama hosil qiladi. Urğoçisi erkagiga nisbatan kiçikroq, vazni 36 — 56 kg, şoxlari ingiçka va nisbatan kalta (uz. 25 — 30 sm). Erkagining böyni ostida qalin yoli böladi, tum-şuği ostida kalin yungi (soqoli) bölişi b-n boşqa kenja turlardan farq qiladi. Ustyurt qöyi çöl şaroitiga moslaşgan, Qoraqum toğlarining odam va yirtqiç hayvonlar ötolmaydigan tik qiyaliklari va jarliklari ustida yaşaydi. Yozda keçasi ötlaydi, şörlangan buloq suvi b-n qanoatlanadi, qişda va bahorda köpinça kunduzi ötlab, kölmak bölib qolgan yomğir suvidan içadi. Manqişloq va Ustyurtning özlaştirilişi, brakonyerlik tufayli Ustyurt qöyining soni keskin kamayib ketgan, hozir bir neça yuz qöy Qoraqalpoğiston hududida saqlanib qolgan. Ustyurt qöyini ovlaş man qilingan. A.lar poda bölib yaşaydi. Böğozlik davri 5 oyga yaqin. May — iyunda bitta, ba'zan ikkita bola tuğadi. Qözisi 2,5 — 3 yoşda voyaga yetadi. A. xonaki qöylarning avlod boşi hisoblanadi. A.ni merinos qöylari b-n duragaylab ma-yin junli Qozoğiston arxar merinosi çikarilgan. Özbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

Ad.: Bogdanov O. P., Redkiye jivotniye Uzbekistana, T., 1990.

Oçil Mavlonov, Muboşir Musayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АРХАР, алқор, тоғ қўйи (Ovis)— жуфт туёқлилар туркумига мансуб ёввойи қўйларнинг умумий номи. Баъзан муфлон, аркал, арқор, уриал деб ҳам аталади. А. Ўрта денгиз о.лари, Олд, Ўрта, Марказий ва Шим.-Шарқий Осиёнинг тоғлиқ ҳудудларида тарқалган. У тоғ ён бағирлари ва қоялар орасидаги бирмунча текис ва очиқ жойларда яшайди. Эркаклари урғочиларига нисбатан йирик (танаси уз. 110— 120 см, бўйи 65 — 125 см, вазни 230 кг гача), шохи спиралсимон ёки ҳалқасимон буралган, узун (70 — 190 см), урғочиларининг шохи ингичка ёки бутунлай бўлмайди. Учта тури: Тяньшан қўйи (О. ammon karelini), Европа қўйи (О. musimon), Осиё қўйи (О. orientalis) ва 10 га яқин кенжа тури маълум. Ўрта Осиё, шу жумладан Ўзбекистонда Тяньшан қўйи ва Осиё қўйи учрайди. Тяньшан қўйи яқин вақтларгача Тяньшаннинг Фарғона тоғларигача бўлган қисмида, шу жумладан Угом, Пском, Чатқол, Талас ва Қирғиз тоғларида кенг тарқалган эди. Ҳозир асосан Чатқол қўриқхонасида сақланиб қолган, дарёларнинг юқори оқимида 2000 — 3000 м баландликда учрайди, тик қоялар яқинидаги рельефи нотекис бўлган жойларни яхши кўради. Баҳорга яқин тоғнинг пастроқ қисмига экин эқилган далаларга тушиб ўтлаши мумкин. Қўчқорининг шохлари спиралсимон буралган (уз. 120 см гача), вазни 60 — 106 кг (баъзан 200 кг гача), уз. 170 — 190 см; урғочисининг шохлари ингичка ва калта, вазни 50 — 54 кг, уз. 160 — 170 см. Осиё қўйи Тяньшан, Помир, Ҳимолай тоғларининг Ўзбекистон, Тожикистон, Туркманистон, Қирғизистон, Қозоғистон, Афғонистон ва Покистон ҳудудларида тарқалган. Ўзбекистонда бу тўрнинг Қизилқум қўйи, Северцов қўйи (О. orientalis severtzovi) Марказий ва Ғарбий Қизилқумнинг Амударё ва Сирдарё оралиғидаги паст тоғларида ҳамда Помир-Олайнинг Нурота, Оқтов, Молгузар тоғларида сақланиб қолган. Қўчқорининг уз. 130 см, бўйи 80 см, вазни 70 —125 кг, эркаги- I нинг шохи ҳалқа шаклида буралган (уз. 98 — 107 см), урғочисиники ингичка, калта, қиличсимон эгилган. Бўйнининг остки томонидаги ёли Тяньшан қўйиникига нисбатан бирмунча калта ва энсиз. Ўзбекистон ҳудудида бу кенжа тур Қизилқумнинг ҳамма паст тоғларида тарқалган эди. Чорва молларининг кўпайиши ва овланиш натижасида унинг ареали кескин қисқариб, ҳозир Нуротанинг ғарбий қисмида ва Марказий Қизилқумда сақланиб қолган. Қизилқум қўйини муҳофаза қилиш учун Нурота тоғларининг марказий қисмида 1972 й. қўриқхона ташкил этилган. Ҳозир қўйларнинг умумий сони 1000 тага етди. Бухоро қўйи, тожик қўйи (О. orientalis bocharensis) Ўзбекистоннинг Туркманистон ва Тожикистон б-н чегарадош ҳудудларида, қўшни Афғонистон ва Покистонда тapқалган. Қўчқори бўйнининг остки қисмида қалин ва узун ёли бўлади, шохлари йирик, ҳалқа шаклида буралган (уз. 72 см гача), урғочиси кичикроқ, шохлари калта ва бир оз қайрилган. Бухоро қўйининг вазни қизилқум қўйидан камроқ бўлади. Ўзбекистонда Бухоро қўйининг иккита: боботоғ ва бойсун-кўҳитанг популяциялари мавжуд. Қўйлар 300 — 400 м дан 2200, баъзан 3000 м гача баландликда арча ўсадиган очиқ тоғ ён бағирларида яшайди. Бухоро қўйини муҳофаза қилиш учун Сурхон қўриқхонаси ташкил этилган. Устюрт қўйи, аркал (О. orientalis arcal) Манқишлоқ ярим ороли, Каспий денгизининг жарлик соҳиллари, Қорабўғозкўл, Қорақумнинг паст тоғлари ва ўнгирликлари ҳамда Орол денгизининг ғарбий қисмида тарқалган. Ўзбекистонда Қорақалпоғистон ҳудудининг Устюрт қисмида учрайди. Кўчқорининг вазни 58 — 79 кг, танасининг уз. 121 - 147 см, бўйи 77 - 98 см; шохларининг уз. 92 см гача, бошининг икки ёнида чала ўрама ҳосил қилади. Урғочиси эркагига нисбатан кичикроқ, вазни 36 — 56 кг, шохлари ингичка ва нисбатан калта (уз. 25 — 30 см). Эркагининг бўйни остида қалин ёли бўлади, тум-шуғи остида калин юнги (соқоли) бўлиши б-н бошқа кенжа турлардан фарқ қилади. Устюрт қўйи чўл шароитига мослашган, Қорақум тоғларининг одам ва йиртқич ҳайвонлар ўтолмайдиган тик қияликлари ва жарликлари устида яшайди. Ёзда кечаси ўтлайди, шўрланган булоқ суви б-н қаноатланади, қишда ва баҳорда кўпинча кундузи ўтлаб, кўлмак бўлиб қолган ёмғир сувидан ичади. Манқишлоқ ва Устюртнинг ўзлаштирилиши, браконьерлик туфайли Устюрт қўйининг сони кескин камайиб кетган, ҳозир бир неча юз қўй Қорақалпоғистон ҳудудида сақланиб қолган. Устюрт қўйини овлаш ман қилинган. А.лар пода бўлиб яшайди. Бўғозлик даври 5 ойга яқин. Май — июнда битта, баъзан иккита бола туғади. Қўзиси 2,5 — 3 ёшда вояга етади. А. хонаки қўйларнинг авлод боши ҳисобланади. А.ни меринос қўйлари б-н дурагайлаб ма-йин жунли Қозоғистон архар мериноси чикарилган. Ўзбекистон Қизил китобига киритилган.

Ад.: Богданов О. П., Редкие животные Узбекистана, Т., 1990.

Очил Мавлонов, Мубошир Мусаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.