Arxeologiya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 661–664-b. — ziyouz.com
Arxeologiya (arxeo... va logiya), qadimşunoslik — qad. moddiy madaniyat yodgorliklariga asoslanib kişilik jamiyati ötmişini örganuvçi fan. Mehnat qurollari, uy-rözğor buyumlari, qurol-yaroğlar, zeb-ziynatlar, uy-joy, ustaxonalar, mudofaa va irrigatsiya inşootlarining qoldiqlari hamda ötmişga oid turli topilmalar A.ning boş manbai bölib, ularni çuqur ilmiy örganiş asosida ötmişdagi kişilik jamiyatlari ijtimoiy-iqtisodiy rivojlaniş tarixining umumiy manzarasi tiklanadi. Şu sababli A. tarix fanining bir tarmoği hisoblanadi.
A. sözini mil. av. 4-a.da Platon (Aflotun) qad. voqealar ma'nosida işlatgan. Ilmiy maqsadlardagi dastlabki arxeologik qazişlar 18-a. boşidan boşlangan. 19-a. yirik arxeologik kaşfiyotlar davri bölib, A. fan sifatida şakllanib bordi, 19-a. Lei asosan 4 kiyemga bölinib örganilar edi; Yunoniston va Rimning quldorlik davri yodgorliklarini örganuvçi mumtoz A., ibtido-iy A., örta asr moddiy-madaniyat yodgorliklarini örganuvçi umumiy A. va şarq A.si. 20-a. boşida ular birlaşib, keng mazmunli hoz. zamon A.si şakllandi.
Özbekistonda arxeologik tekşirişlar 19-a.ning oxirgi çoragida, Turkistonni Rossiya bosib olganidan söng boşlandi. Rossiya imperiyasi Turkistonning ötmişi, xalqining urf-odati, qad. qölyozmalarini örganiş orqali ölkada özining mustamlakaçilik rejimini mustahkamlamoqçi edi. Turkiston osori atiqalarini örganişni dastavval rus A. havaskorlari va ölkaşunoslari boşlab berdi. 1895 y. V. V. Bartoldnkng taşabbusi b-n Turkiston arxeologiya havaskorlari tögaragi tuzilib, A. işlari şu tögarak nazoratida olib boriladi. Öşa davrda ötkazilgan A. tadqiqotlarida V. V. Bartolvd, V. L. Vyatkin, N. I. Veselovskiylarning xizmati katta böldi. Ammo arxeologik yodgorliklarni hali har tomonlama, keng örganilmaganligi hamda topilmalar yaxşi aniqlanmaganligi sababli bu vaqtda ibtidoiy va undan keyingi ilk davrlar mutlaqo yoritilmadi. Şunday bölsa ham 19-a. oxiri — 20-a. boşlaridagi Turkistonda olib borilgan arxeologik izlanişlar Özbekiston tarixşunosligida muhim ahamiyatga ega böldi. Örta Osiyo xalqlarining qad. moddiy-madaniyat yodgorliklarini örganişda dastlabki qadamlar qöyildi. Mahalliy xalq örtasida öz vatanining ötmiş yodgorliklari b-n qizi-quvçi Akram polvon Asqarov, Mirza Abdulla Buxoriy, Muhammad Vafo kabi qad. buyumlar hamda çaqatangalarni töplovçi havaskor ölkaşunoslar paydo böldi. Bu davrda Turkiston arxeologiyasi havaskorlik darajasida bölib turli xil (köproq numizmatikaga doir) topilmalarni töplaşdan ibo-rat bölgan. Afrosiyob, Uluğbek rasadxonasi va Poykand xarobalarida dastlabki qazişmalar olib borilgan. Özbekistonda A. fani 20—30- y.larda şakllandi. V. L. Vyatkin Afrosiyob xarobasini (1925; 1929—30), B. P. Denike qad. Termizni (1926—27), M. Ye. Masson Ohangaron vodiysini (1925— 28), Ayritom xarobalarini (1932—33) qazib örgandilar. 30-y.larda keng kölamda qaziş işlarini A. Yu. Yakubovskiy Zarafşon vodiysida (1934, 1939), M. Ye. Masson qad. Termizda (1936 — 38), V. A. Şişkin Tali Barzuda (1936 - 39), Varaxşaaya (1937 - 39), S P. Tolstov, Ya. F. Ğulomov qad. Xorazm vohasida (1937 — 50), A. P. OkladnikovTeşiktoş va Maçay ğorlarida (1938 — 39), V. V. Grigoryev Qovunçitepa xarobalarida (1934— 37) olib bordilar. Töplangan arxeologik materiallar Özbekiston tarixini davrlaştirişda muhim manba böldi, yangi arxeologik madaniyatlar (Kaltaminor, Tozaboğyop, Qovunçi madaniyatlari va b.) örganilib, fanga kiritildi. Teşiktoş ğoridan neandertal tipidagi odam skeletining topilişi Özbekiston arxeologiyasida buyuk kaşfiyot bölib, dunyo olimlarida katta qiziqiş uyğotdi. Özbekistonda arxeologiya fanini rivojlantirişda Örta Osiyo davlat untida arxeologiya kafedrasining oçilişi (1940), ÖzFA Arxeologiya bölimining taşkil etilişi (1943) katta ahamiyatga ega böldi. Arxeologik yodgorliklarni r-nlarga bölib örganişda Termiz arxeologik kompleks ekspeditsiyasi, Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi, Pomir-Olay va Pomir-Farğona ekspeditsiyalari katta rol öynadi. 50-y. larda Özbekiston arxeologiya ekspeditsiyasi otryadlari Toşkent vodiysida mozorqörğonlarni (T. A'zamxöjayev), Zamonbobo jez davri qabristonini (Ya. Ğulomov), Bolaliktepa yodgorligini (L. I. Albaum) va b.ni örganişga kirişdi. 60-y.larda Moxondaryo arxeologik otryadi Ya. Ğulomov rahbarligida Zarafşonning quyi oqimida mil.av. 4— 2-ming yillikka mansub 60 dan ortiq neolit va jez davriga oid manzilgohlar, Uçtut çaqmoqtoş konlari (A. Askarov, M. Qosimov, Ö. Islomov va T. Mirsoatov), Möminobod qabristoni (A. Askarov), Samarqand makoni (D. N. Lev, M. Jöraqulov), Çust jez davri qişloği xarobasi (V. Sprişevskiy), Dalvarzintepa (Yu. A. Zadneprovskiy), Xolçayon (G. A. Pugaçenkova) va b. arxeologik obidalarda keng kölamda kazişlar olib bordi. Tuproqqal'a, Varaxşa, Bolaliktepa, Afrosiyob, Quva podşoh saroylari va ibodatxonalarining örganilişi, Samarqand va Muğ toğida qad. Suğd, Xorazmda xorazmiy yozuvlarining topilişi Özbekiston madaniyatining yuqori darajaga kötarilganini körsatadi.
Özbekiston FA Arxeologiya in-ti ning taşkil etilişi (1970) Özbekistonda arxeologik tadqiqotlarni yanada kengaitirişga imkon berdi. 70—80-y.larda in-t jamoasi tomonidan Özbekistonning deyarli barça viloyatlarida keng qamrovli arxeologik kuzatuv va qazişlar ötkazilib, ötmişning eng qad. davri — toş asridan to sönggi örta asrlarga mansub köplab nodir yodgorliklar topildi. Mas, Buxoro, Toşkent, Surxondaryo, Farğona, Samarqand viloyatlarida Teşiktoş, Amir Temur, Omonqöton, Obirahmat, Xöjakent, Qapçiğay, Obişir, Qoratoğ, Xöjamazgil (M. Qosimov, Ö. Islomov, N. Toş-kenboyev, R. Sulaymonov, M. Xöjanazarov) kabi qad. toş davri ğor makonlari hamda Xorazm çöllarida yangi toş (neolit) va jez davri makonlari (A. Vinogradov, M. Itina) örganilişi diqqatga sazovordir. Bu yodgorliklardan topilgan aşyoviy materiallar Özbekiston tarixining eng qad. davri manzarasini tiklaşda asosiy manba bölib xizmat qildi. Ayniqsa Özbekistonning jan. tumanlarida qad. dehqonçilik madaniyatiga tegişli köplab yodgorliklarning (Sopollitepa, Jarqöton, Kuçuktepa, Mirşodi) topilişi va örganilişi (A. Askarov, T. Şirinov, Ş. Şaydullayev) qad. Baqtriya madaniyatining genezisi, taraqqiyot bosqiçlari va bu yerlarda ilk şahar madaniyatining şakllaniş jarayonini kuzatiş imkonini berdi. Maxsus tadqiqotlar Samarqand, Buxoro, Toşkent, Surxondaryo, Qaşqadaryo, Xorazm viloyatlari va Farğona vodiysi, Qoraqalpoğiston hududidagi qad. şaharlarni örganişga bağişlandi. Ayniqsa qad. şaharlar — Yerqörğon (R. Sulaymonov, M. Isomiddinov), Qanqa (Yu. Buryakov), Eski Termiz (Ş. Pidayev, T. Annayev), Dalvarzin-tepa (E. Rtveladze, B. Turğunov), Şoştepa va Oqtepa (M. Filanoviç), qad. Buxoro va Poykend (A. Muhammadjonov, Jez davriga oid sopol buyumlar (mil. av. 2-ming yillik örtalari). J. Mirzaahmedov, Ş. Odilov), Axsikat va Pop (A. Anorboyev, B. Matboboyev), Afrosiyob (X. Oxunboboyev, M. Isomiddinov), Xiva (M. Mambetullayev), Mizdahqon (V. Yagodin) kabi yodgorliklarda olib borilgan arxeologik tadqiqotlar samarali böldi. Xorazm va Zarafşon vodiysida Ya. Ğulomov, B. V. Andrianov, A. R. Muxammadjonov va b.ning qad. irrigatsiya va dehqonçilik vohalarining vujudga kelişi jarayonlarini örganiş borasida olib borgan arxeologik va etnografik izla-nişlari alohida ahamiyatga ega böldi.
Bu davrda Zarafşon vodiysi, Xorazm, Surxondaryo va Sirdaryo vohalari hamda Farğona vodiysida olib borilgan arxeologik va antropologik izla-nişlar tufayli Örta Osiyo, xususan Özbekiston yerlarida yaşovçi aholining asosiy antropologik tiplarga bölinganligi ularning şakllaniş tarixini yoritiş imkonini berdi; özbek etnosining öziga xos xususiyatlari, tub etnik elementlarning ularga kelib qöşilgan etnoslar b-n qorişib ketiş jarayoni kuzatildi. Bu masalaga oydinlik kiritişda T. Xöjayov, K. Şoniyo-zov va b. hissasi salmoqli böldi. Şu asnoda A. fanining turli davr va yönalişlari böyiça ilmiy maktablar tarkib toddi. Ularga Ya. Ğulomov, S. P. Tolstov, A. P. Okladnikov, M. Ye. Massoy va G. A. Pugaçenkova kabi olimlar asos soldi. Yirik asar va risolalar naşr etildi.
Mustamlaka davrida Örta Osiyo, jumladan Özbekiston hududidan topilgan eng nodir arxeologik topilmalar, qölyozma asarlar talon-taroj etilib Moskva, Sankt-Peterburg, şuningdek boşqa xorijiy mamlakatlarga taşib ketildi. Mas, maşhur Amudaryo xazi-nasi Londondagi Britaniya muzeyiga olib ketilgan.
Arxeologik izlanişlar maqsadi va natijalarini özbek xalqi tarixi b-n boğlaş tom ma'noda mustaqillik yillaridan boşlandi.
Özbekiston A.si öz tadkiqotlarining samarasi b-n jahon ilmiy darajasiga kötarildi. Fransiya, Germaniya, Yaponiya, Italiya va Polşa b-n hamkorlikda arxeologik tadqiqotlar olib borilmoqda. Rossiya (Moskva, Sankt-Peterburg) olimlari b-n ilmiy aloqalar mavjud.
Abdulahad Muhammadjonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АРХЕОЛОГИЯ (архео... ва логия), қадимшунослик — қад. моддий маданият ёдгорликларига асосланиб кишилик жамияти ўтмишини ўрганувчи фан. Меҳнат қуроллари, уй-рўзғор буюмлари, қурол-яроғлар, зеб-зийнатлар, уй-жой, устахоналар, мудофаа ва ирригация иншоотларининг қолдиқлари ҳамда ўтмишга оид турли топилмалар А.нинг бош манбаи бўлиб, уларни чуқур илмий ўрганиш асосида ўтмишдаги кишилик жамиятлари ижтимоий-иқтисодий ривожланиш тарихининг умумий манзараси тикланади. Шу сабабли А. тарих фанининг бир тармоғи ҳисобланади.
А. сўзини мил. ав. 4-а.да Платон (Афлотун) қад. воқеалар маъносида ишлатган. Илмий мақсадлардаги дастлабки археологик қазишлар 18-а. бошидан бошланган. 19-а. йирик археологик кашфиётлар даври бўлиб, А. фан сифатида шаклланиб борди, 19-а. Леи асосан 4 киемга бўлиниб ўрганилар эди; Юнонистон ва Римнинг қулдорлик даври ёдгорликларини ўрганувчи мумтоз А., ибтидо-ий А., ўрта аср моддий-маданият ёдгорликларини ўрганувчи умумий А. ва шарқ А.си. 20-а. бошида улар бирлашиб, кенг мазмунли ҳоз. замон А.си шаклланди.
Ўзбекистонда археологик текширишлар 19-а.нинг охирги чорагида, Туркистонни Россия босиб олганидан сўнг бошланди. Россия империяси Туркистоннинг ўтмиши, халқининг урф-одати, қад. қўлёзмаларини ўрганиш орқали ўлкада ўзининг мустамлакачилик режимини мустаҳкамламоқчи эди. Туркистон осори атиқаларини ўрганишни даставвал рус А. ҳаваскорлари ва ўлкашунослари бошлаб берди. 1895 й. В. В. Бартольднкнг ташаббуси б-н Туркистон археология ҳаваскорлари тўгараги тузилиб, А. ишлари шу тўгарак назоратида олиб борилади. Ўша даврда ўтказилган А. тадқиқотларида В. В. Бартолвд, В. Л. Вяткин, Н. И. Веселовскийларнинг хизмати катта бўлди. Аммо археологик ёдгорликларни ҳали ҳар томонлама, кенг ўрганилмаганлиги ҳамда топилмалар яхши аниқланмаганлиги сабабли бу вақтда ибтидоий ва ундан кейинги илк даврлар мутлақо ёритилмади. Шундай бўлса ҳам 19-а. охири — 20-а. бошларидаги Туркистонда олиб борилган археологик изланишлар Ўзбекистон тарихшунослигида муҳим аҳамиятга эга бўлди. Ўрта Осиё халқларининг қад. моддий-маданият ёдгорликларини ўрганишда дастлабки қадамлар қўйилди. Маҳаллий халқ ўртасида ўз ватанининг ўтмиш ёдгорликлари б-н қизи-қувчи Акрам полвон Асқаров, Мирза Абдулла Бухорий, Муҳаммад Вафо каби қад. буюмлар ҳамда чақатангаларни тўпловчи ҳаваскор ўлкашунослар пайдо бўлди. Бу даврда Туркистон археологияси ҳаваскорлик даражасида бўлиб турли хил (кўпроқ нумизматикага доир) топилмаларни тўплашдан ибо-рат бўлган. Афросиёб, Улуғбек расадхонаси ва Пойканд харобаларида дастлабки қазишмалар олиб борилган. Ўзбекистонда А. фани 20—30- й.ларда шаклланди. В. Л. Вяткин Афросиёб харобасини (1925; 1929—30), Б. П. Денике қад. Термизни (1926—27), М. Е. Массон Оҳангарон водийсини (1925— 28), Айритом харобаларини (1932—33) қазиб ўргандилар. 30-й.ларда кенг кўламда қазиш ишларини А. Ю. Якубовский Зарафшон водийсида (1934, 1939), М. Е. Массон қад. Термизда (1936 — 38), В. А. Шишкин Тали Барзуда (1936 - 39), Варахшаая (1937 - 39), С П. Толстов, Я. F. Ғуломов қад. Хоразм воҳасида (1937 — 50), А. П. ОкладниковТешиктош ва Мачай ғорларида (1938 — 39), В. В. Григорьев Қовунчитепа харобаларида (1934— 37) олиб бордилар. Тўпланган археологик материаллар Ўзбекистон тарихини даврлаштиришда муҳим манба бўлди, янги археологик маданиятлар (Калтаминор, Тозабоғёп, Қовунчи маданиятлари ва б.) ўрганилиб, фанга киритилди. Тешиктош ғоридан неандерталь типидаги одам скелетининг топилиши Ўзбекистон археологиясида буюк кашфиёт бўлиб, дунё олимларида катта қизиқиш уйғотди. Ўзбекистонда археология фанини ривожлантиришда Ўрта Осиё давлат унтида археология кафедрасининг очилиши (1940), ЎзФА Археология бўлимининг ташкил этилиши (1943) катта аҳамиятга эга бўлди. Археологик ёдгорликларни р-нларга бўлиб ўрганишда Термиз археологик комплекс экспедицияси, Хоразм археология-этнография экспедицияси, Помир-Олай ва Помир-Фарғона экспедициялари катта роль ўйнади. 50-й. ларда Ўзбекистон археология экспедицияси отрядлари Тошкент водийсида мозорқўрғонларни (Т. Аъзамхўжаев), Замонбобо жез даври қабристонини (Я. Ғуломов), Болаликтепа ёдгорлигини (Л. И. Альбаум) ва б.ни ўрганишга киришди. 60-й.ларда Мохондарё археологик отряди Я. Ғуломов раҳбарлигида Зарафшоннинг қуйи оқимида мил.ав. 4— 2-минг йилликка мансуб 60 дан ортиқ неолит ва жез даврига оид манзилгоҳлар, Учтут чақмоқтош конлари (А. Аскаров, М. Қосимов, Ў. Исломов ва Т. Мирсоатов), Мўминобод қабристони (А. Аскаров), Самарқанд макони (Д. Н. Лев, М. Жўрақулов), Чуст жез даври қишлоғи харобаси (В. Спришевский), Далварзинтепа (Ю. А. Заднепровский), Холчаён (Г. А. Пугаченкова) ва б. археологик обидаларда кенг кўламда казишлар олиб борди. Тупроққалъа, Варахша, Болаликтепа, Афросиёб, Қува подшоҳ саройлари ва ибодатхоналарининг ўрганилиши, Самарқанд ва Муғ тоғида қад. Суғд, Хоразмда хоразмий ёзувларининг топилиши Ўзбекистон маданиятининг юқори даражага кўтарилганини кўрсатади.
Ўзбекистон ФА Археология ин-ти нинг ташкил этилиши (1970) Ўзбекистонда археологик тадқиқотларни янада кенгаитиришга имкон берди. 70—80-й.ларда ин-т жамоаси томонидан Ўзбекистоннинг деярли барча вилоятларида кенг қамровли археологик кузатув ва қазишлар ўтказилиб, ўтмишнинг энг қад. даври — тош асридан то сўнгги ўрта асрларга мансуб кўплаб нодир ёдгорликлар топилди. Мас, Бухоро, Тошкент, Сурхондарё, Фарғона, Самарқанд вилоятларида Тешиктош, Амир Темур, Омонқўтон, Обираҳмат, Хўжакент, Қапчиғай, Обишир, Қоратоғ, Хўжамазгил (М. Қосимов, Ў. Исломов, Н. Тош-кенбоев, Р. Сулаймонов, М. Хўжаназаров) каби қад. тош даври ғор маконлари ҳамда Хоразм чўлларида янги тош (неолит) ва жез даври маконлари (А. Виноградов, М. Итина) ўрганилиши диққатга сазовордир. Бу ёдгорликлардан топилган ашёвий материаллар Ўзбекистон тарихининг энг қад. даври манзарасини тиклашда асосий манба бўлиб хизмат қилди. Айниқса Ўзбекистоннинг жан. туманларида қад. деҳқончилик маданиятига тегишли кўплаб ёдгорликларнинг (Сополлитепа, Жарқўтон, Кучуктепа, Миршоди) топилиши ва ўрганилиши (А. Аскаров, Т. Ширинов, Ш. Шайдуллаев) қад. Бақтрия маданиятининг генезиси, тараққиёт босқичлари ва бу ерларда илк шаҳар маданиятининг шаклланиш жараёнини кузатиш имконини берди. Махсус тадқиқотлар Самарқанд, Бухоро, Тошкент, Сурхондарё, Қашқадарё, Хоразм вилоятлари ва Фарғона водийси, Қорақалпоғистон ҳудудидаги қад. шаҳарларни ўрганишга бағишланди. Айниқса қад. шаҳарлар — Ерқўрғон (Р. Сулаймонов, М. Исомиддинов), Қанқа (Ю. Буряков), Эски Термиз (Ш. Пидаев, Т. Аннаев), Далварзин-тепа (Э. Ртвеладзе, Б. Турғунов), Шоштепа ва Оқтепа (М. Филанович), қад. Бухоро ва Пойкенд (А. Муҳаммаджонов, Жез даврига оид сопол буюмлар (мил. ав. 2-минг йиллик ўрталари). Ж. Мирзааҳмедов, Ш. Одилов), Ахсикат ва Поп (А. Анорбоев, Б. Матбобоев), Афросиёб (X. Охунбобоев, М. Исомиддинов), Хива (М. Мамбетуллаев), Миздаҳқон (В. Ягодин) каби ёдгорликларда олиб борилган археологик тадқиқотлар самарали бўлди. Хоразм ва Зарафшон водийсида Я. Ғуломов, Б. В. Андрианов, А. Р. Мухаммаджонов ва б.нинг қад. ирригация ва деҳқончилик воҳаларининг вужудга келиши жараёнларини ўрганиш борасида олиб борган археологик ва этнографик изла-нишлари алоҳида аҳамиятга эга бўлди.
Бу даврда Зарафшон водийси, Хоразм, Сурхондарё ва Сирдарё воҳалари ҳамда Фарғона водийсида олиб борилган археологик ва антропологик изла-нишлар туфайли Ўрта Осиё, хусусан Ўзбекистон ерларида яшовчи аҳолининг асосий антропологик типларга бўлинганлиги уларнинг шаклланиш тарихини ёритиш имконини берди; ўзбек этносининг ўзига хос хусусиятлари, туб этник элементларнинг уларга келиб қўшилган этнослар б-н қоришиб кетиш жараёни кузатилди. Бу масалага ойдинлик киритишда Т. Хўжайов, К. Шониё-зов ва б. ҳиссаси салмоқли бўлди. Шу аснода А. фанининг турли давр ва йўналишлари бўйича илмий мактаблар таркиб тодди. Уларга Я. Ғуломов, С. П. Толстов, А. П. Окладников, М. Е. Массой ва Г. А. Пугаченкова каби олимлар асос солди. Йирик асар ва рисолалар нашр этилди.
Мустамлака даврида Ўрта Осиё, жумладан Ўзбекистон ҳудудидан топилган энг нодир археологик топилмалар, қўлёзма асарлар талон-тарож этилиб Москва, Санкт-Петербург, шунингдек бошқа хорижий мамлакатларга ташиб кетилди. Мас, машҳур Амударё хази-наси Лондондаги Британия музейига олиб кетилган.
Археологик изланишлар мақсади ва натижаларини ўзбек халқи тарихи б-н боғлаш том маънода мустақиллик йилларидан бошланди.
Ўзбекистон А.си ўз тадкиқотларининг самараси б-н жаҳон илмий даражасига кўтарилди. Франция, Германия, Япония, Италия ва Польша б-н ҳамкорликда археологик тадқиқотлар олиб борилмоқда. Россия (Москва, Санкт-Петербург) олимлари б-н илмий алоқалар мавжуд.
Абдулаҳад Муҳаммаджонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.