Arxeologiya ekspeditsiyalari
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 665–666-b. — ziyouz.com
Arxeologiya ekspeditsiyalari — moddiy madaniyat yodgorliklarini dala-tadqiqot yöli b-n örganiş uçun taşkil qilinadigan ekspeditsiyalar. Ularni i.t. institutlari, oliy öquv yurtlari, muzeylar va ulkaşunoslik tögaraklari taşkil etadi. Köpinça, kompleks ravişda tuzilib, tarkibiga arxeologlardan taşqari etnograf, antropolog, geograf, tuproqşunos, biolog, botanik va b. olimlar kiritiladi. Uzoq yillar işlaşga möljallanib, mustaqil işlaydigan otryad va guruhlardan iborat qilib tuziladi. Har bir ekspeditsiyaning öziga xos nizomi, ilmiy kengaşi, maxsus bazasi böladi.
Dastlabki arxeologik kuzatuvlar 19-a.ning 2-yarmida boşlangan. 1895 y.da Toşkentda Turkiston arxeologiya havaskorlari tögaragi taşkil qilingan. 1920 y.dan Özbekistonning har bir viloyatida turli A.e. iş olib bordi. Eng yirik A.e. — Termiz arxeologik kompleks ekspeditsiyasi va Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi 1936 — 37 y.larda tuzilgan. Ekspeditsiyalar Özbekiston xalqyaarining tarixiy va madaniy yodgorliklarini topiş va örganişga muayyan hissa qöşdi. Tuproq qal'a, Qöyqirilgan qal'a, köhna Termiz ş. va b. dan moddiy madaniyat va san'atning ajoyib yodgorliklari topiddi.
Ikkinçi jahon uruşidan söng A.e.ning faoliyati yanada avj oldi. 1946 y.da Janubiy Turkmaniston arxeologiya kompleks ekspeditsiyasi, Söğd-tojik arxeologiya ekspeditsiyasi taşkil qilindi. Özbekiston FA Arxeologiya in-ti otryadlari Özbekistonning turli tumanlarida tadqiqot işlarini olib bordi. Akad. Ya. Ğulomov rahbarligidagi A.e.ning Xorazm, Zarafşon va Toşkent vohalarida, Farğona vodiysida; A. R. Muhammadjonovning Buxoroda olib borgan arxeologik tadqiqotlari Özbekistonning qad. suğoriş sistemasi va dehqonçiligini örganişda, undan xalq xöjaligi maqsadlarida foydalanişda katta ahamiyatga ega. A. A. Asqarov boşçiligidagi otryadning Sopollitepa, Jarqötonla olib borgan qazişmalari ança samarali böldi. U. I. Islomov rahbarligidagi otryad Özbekistonning qator viloyatlarida toş davriga oid yangi yodgorliklarni qazib örgandi, Afrosiyob ekspeditsiyasi qad. Samarqandni örgandi va uning ilk örta asrlarga oid devoriy rasmlarini oçdi, Yerqörtndya iş olib borgan otryad (R. H. Sulaymonov boşçiligida) antik va ilk örta asrlarga oid madaniyat va san'at namunalarini topdi.
1959 y.da G. A. Pugaçenkova rahbarligida Özbekiston san'atşunoslik ekspeditsiyasi tuzildi. Ekspeditsiya Dalvarzintepa, Xolçayon, Budroçtepada qazişmalar ötkazib, qizil sopollarning noyob namunalarini topib, tadqiq qildi. Özbekiston mustaqillik-ka erişganidan keyin Özbekiston BA san'atşunoslik ekspeditsiyasi yapon arxeologlari b-n hamkorlikda bu yerda, şuningdek Qoratepa, Termizda keng kölamda arxeologik işlar olib bormoqda.
1964 y.dan beri ToşDU (hoz. ÖzMU) arxeologiya kafedrasining Qaşqadaryo arxeologik topografiya ekspeditsiyasi Qaşqadaryo vohasida iş olib borib, Kitob, Şahrisabz ş.lari tarixini örgandi, şahar xarobalari, manzilgohlarda qaziş işlari olib bordi. Toşkent ş. va viloyatining tarixiy va madaniy yodgorliklarini Yu. F. Buryakov va M. I. Filanoviç rahbarligidagi otryadlar örgandi va h.k.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АРХЕОЛОГИЯ ЭКСПЕДИЦИЯЛАРИ — моддий маданият ёдгорликларини дала-тадқиқот йўли б-н ўрганиш учун ташкил қилинадиган экспедициялар. Уларни и.т. институтлари, олий ўқув юртлари, музейлар ва улкашунослик тўгараклари ташкил этади. Кўпинча, комплекс равишда тузилиб, таркибига археологлардан ташқари этнограф, антрополог, географ, тупроқшунос, биолог, ботаник ва б. олимлар киритилади. Узоқ йиллар ишлашга мўлжалланиб, мустақил ишлайдиган отряд ва гуруҳлардан иборат қилиб тузилади. Ҳар бир экспедициянинг ўзига хос низоми, илмий кенгаши, махсус базаси бўлади.
Дастлабки археологик кузатувлар 19-а.нинг 2-ярмида бошланган. 1895 й.да Тошкентда Туркистон археология ҳаваскорлари тўгараги ташкил қилинган. 1920 й.дан Ўзбекистоннинг ҳар бир вилоятида турли А.э. иш олиб борди. Энг йирик А.э. — Термиз археологик комплекс экспедицияси ва Хоразм археология-этнография экспедицияси 1936 — 37 й.ларда тузилган. Экспедициялар Ўзбекистон халқяарининг тарихий ва маданий ёдгорликларини топиш ва ўрганишга муайян ҳисса қўшди. Тупроқ қалъа, Қўйқирилган қалъа, кўҳна Термиз ш. ва б. дан моддий маданият ва санъатнинг ажойиб ёдгорликлари топидди.
Иккинчи жаҳон урушидан сўнг А.э.нинг фаолияти янада авж олди. 1946 й.да Жанубий Туркманистон археология комплекс экспедицияси, Сўғд-тожик археология экспедицияси ташкил қилинди. Ўзбекистон ФА Археология ин-ти отрядлари Ўзбекистоннинг турли туманларида тадқиқот ишларини олиб борди. Акад. Я. Ғуломов раҳбарлигидаги А.э.нинг Хоразм, Зарафшон ва Тошкент воҳаларида, Фарғона водийсида; А. Р. Муҳаммаджоновнинг Бухорода олиб борган археологик тадқиқотлари Ўзбекистоннинг қад. суғориш системаси ва деҳқончилигини ўрганишда, ундан халқ хўжалиги мақсадларида фойдаланишда катта аҳамиятга эга. А. А. Асқаров бошчилигидаги отряднинг Сополлитепа, Жарқўтонла олиб борган қазишмалари анча самарали бўлди. У. И. Исломов раҳбарлигидаги отряд Ўзбекистоннинг қатор вилоятларида тош даврига оид янги ёдгорликларни қазиб ўрганди, Афросиёб экспедицияси қад. Самарқандни ўрганди ва унинг илк ўрта асрларга оид деворий расмларини очди, Ерқўртндя иш олиб борган отряд (Р. Ҳ. Сулаймонов бошчилигида) антик ва илк ўрта асрларга оид маданият ва санъат намуналарини топди.
1959 й.да Г. А. Пугаченкова раҳбарлигида Ўзбекистон санъатшунослик экспедицияси тузилди. Экспедиция Далварзинтепа, Холчаён, Будрочтепада қазишмалар ўтказиб, қизил сополларнинг ноёб намуналарини топиб, тадқиқ қилди. Ўзбекистон мустақиллик-ка эришганидан кейин Ўзбекистон БА санъатшунослик экспедицияси япон археологлари б-н ҳамкорликда бу ерда, шунингдек Қоратепа, Термизда кенг кўламда археологик ишлар олиб бормоқда.
1964 й.дан бери ТошДУ (ҳоз. ЎзМУ) археология кафедрасининг Қашқадарё археологик топография экспедицияси Қашқадарё воҳасида иш олиб бориб, Китоб, Шаҳрисабз ш.лари тарихини ўрганди, шаҳар харобалари, манзилгоҳларда қазиш ишлари олиб борди. Тошкент ш. ва вилоятининг тарихий ва маданий ёдгорликларини Ю. Ф. Буряков ва М. И. Филанович раҳбарлигидаги отрядлар ўрганди ва ҳ.к.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.