Arxeopteriks

Arxeopteriks ARXEOPTERIKS, arxeornis, dastlabki quş (Archaeopteryx) — quşlarning eng qad., qirilib ketgan uruği, kaltakesakdumlilar (Saururae, ya'ni Archaeoruithes) kenja sinfiga kiradi. Zağizğon kattaligidagi bitta turi (A. lithographica) ma'lum. A. patlarining izi dastlab 1860 y., töliq skelet qoldiği esa 1861 y. Bavariya (Germaniya) da yura qatlamidan topilgan. U Britaniya muzeyida saqlanmoqda. Hozir A.ning 5 ta skeleta ma'lum. A. tuzilişida sudralib yuruvçilarga (2 çekka yoyi, miyasi kiçik bölişi, tişlarining alveollarda joylaşganligi, qorin qovurğalarining amfitsel tipda tuzilganligi, 20 ta umurtqadan iborat dumi bölişi, muguz tumşuği bölmasligi va b.) va quşlarga xos belgilar bölişi (pat qoplami, qanotlari qoqiş patlarining uzun va asimmetrik tuzilganligi, oyoqlarining suyaklari qisman pnevmatik xususiyatga ega bölişi) filogenetik jihatdan sudralib yuruvçilar b-n quşlarning özaro boğliqligini körsatadi. A.ni örganiş asosida evolyutsiyaning mozaikligi töğrisida tasavvur paydo bölgan. Köpçilik olimlar A.ni quşlarning dinozavrlardan, ikki oyoqli timsohlar yoki psevdozuxitlardan kelib çiqqan be-vosita ajdodi deb hisoblaşadi. Biroq ayrim tadqiqotçilarning fikriça — A. sudralib yuruvçilardan kelib çiqqan yon tarmoq bölib, ulardan quşlar kelib çiqkan bölişi mumkin. A. uçiş qobiliyatiga ega bölmagan, şoxdan-şoxga yoki yerga sakraganida qanotlaridan, şoxlarda örmalaganida qanotidagi tirnoqlaridan foydalangan. Aning qoldiqlaridan biri arxeornis (Archaeornis siemensi) alohida uruğ va tur sifatida yozilgan. Lekin köpinça barça topilmalar bitta turga kiritiladi.