Arxiv
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 667–668-b. — ziyouz.com
Arxiv (lot. archivum, yun. archeion — muassasa) — 1) hujjatlar saqlanadigan joy; 2) idoralar, taşkilotlar, şuningdek ayrim şaxslar iş faoliyati davomida töplangan hujjatlar majmui. Qad. özbek davlatlarida 3—4-a.lardayoq markazlaşgan hamda xususiy hujjatxonalar mavjud edi; temuriylar (14— 15-a.), keyinçalik Qöqon, Buxoro va Xiva xonliklari davrida saroy arxiv-kutubxonalari bölgan. 1919 y. 5 noyab. Turkiston Respublikasi Yagona Davlat Arxiv jamğarmasi (YADAJ) va Maorif Xalq komissarligi qoşida Arxiv işlari Markaziy boşqarmasi (AIMB), 1930 y.dan Özbekiston Markaziy Arxiv boşqarmasi (ÖzMAB) vujudga keldi.
1931 y.da Özbekiston YADAJ bölimlari örniga Markaziy arxiv (MA), Özbekiston Markaziy Tarix arxivi (ÖzMTA), 1943 y.da. Özbekiston kinosurat-ovozli hujjatlar Markaziy Davlat arxivi, 1962 y.da Özbekiston Markaziy davlat tibbiyot arxivi (1965 y.dan Özbekiston Tibbiyot va texnika hujjatlari Markaziy davlat arxivi) taşkil etildi. A.lar işlarini uyğunlaştiriş va boşqariş uçun 1959 y.da Özbekiston içki işlar vazirligi qoşida A boşqarmasi tuzildi. 1961 y.dan mazkur Boşqarma A.lar Boş boşqarmasiga aylantirilib, Özbekiston Ministrlar Sovetiga böysundirildi. 1992 y. 19 iyulda Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Boş arxiv boşqarmasi deb nomlandi. Qoraqalpoğiston Respublikasi va viloyat A.lari hamda muassasalar tasarrufidagi A.lar unga böysunadi. ÖzRda jami 77 davlat A.i bölib, ularda 6 mln. ga yaqin hujjatlar, jumladan 360 mingdan ortiq surat hujjatlari, 14 mingga yaqin ovozli hujjatlar, 17,5 mingga yaqin kinohujjatlar saqlanadi (1999). Markaziy davlat arxivida 13-a.dan boşlab şu bugungaça bölgan hujjatlar bor. Özbekiston rassomlarining işlari Özbekiston BA Badiiy jamğarmasi, şaxsiy guplam va muzeylardan örin olgan. Toşkent, Samarqand, Buxoro, Xiva, Qöqon va b. şaharlarda Muqimiy, Furqat, Avaz, Hamza, Ayniy, Muxtor Aşrafiy, Abdulla Qahhor, Fafur Ğulom, Oybek, Hamid Olimjon va b.ning ba'zi A. materiallari ular uy-muzeylarida jamlangan.
Özbekistonda A.larni şakllantiriş, saqlaş va ulardan foydalanişda yuzaga keladigan munosabatlar hamda ÖzR A. muassasalari faoliyati Özbekiston Respublikasining «Arxivlar töğrisida»gi qonuni (1999 y. 15 apr.) b-n tartibga solinadi. Uşbu qonun Özbekiston hududida mavjud bölgan barça A. hujjatlarini töliq qamrab olişga, ÖzR Milliy arxiv fondining yaxlitligini saqlab qolişga va fuqarolar, jamiyat va davlatning ijtimoiy, madaniy, ilmiy va b. ehtiyojlarini qondiriş maqsadida A. hujjatlarini hisobga oliş, ekspertiza qiliş, röyxatdan ötkaziş, butlaş hamda ulardan foydalanişning yagona tartibini belgilaşga qaratilgan. Konunga köra, hujjatlarda Özbekiston xalqining moddiy va ma'naviy hayoti aks ettirilgan barça A. fondlarining majmui Özbekiston Respublikasi Milliy A. fondi deb hisoblanadi. Özbekiston Respublikasi Milliy A. fondi davlat va nodavlat A. fondlaridan taşkil topadi. Davlat A.larida va davlatning boşqa hujjatxonalarida doimiy saqlanayotgan hujjatlar, şuningdek davlat hokimiyati va boşqaruv organlarida, prokuraturalar, sudlar, banklarda, davlat korxonalari, muassasalari va taşkilotlarida, Özbekiston Respublikasining diplomatik vakolatxonalari va konsullik muassasalarida vaqtinça saqlanayotgan A. hujjatlari davlat A. fondini taşkil etadi. Nodavlat yuridik şaxslarning faoliyati natijasida töplangan A. hujjatlari, şuningdek fuqarolarning şaxsiy A.larinodavlat A. fond imi taşkil etadi. Hujjatlarni Özbekiston Respublikasining Milliy arxiv fondiga kiritiş yoki hujjatlarni undan çiqariş ekspert komissiyasining xulosasi asosida amalga oşiriladi.
Hujjatlarning qimmatliligini aniqpaş mezonlarini, ekspert komissiyalarini tuziş va ularning faoliyat körsatiş tartibini Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Boş arxiv boşqarmasi belgilaydi.
A. uçun mutaxassis xodimlar Toşkent madaniyat in-tida hamda ÖzMU tarix f-tida tayyorlanadi.
Ra'noxon Fayziyeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АРХИВ (лот. archivum, юн. archeion — муассаса) — 1) ҳужжатлар сақланадиган жой; 2) идоралар, ташкилотлар, шунингдек айрим шахслар иш фаолияти давомида тўпланган ҳужжатлар мажмуи. Қад. ўзбек давлатларида 3—4-а.лардаёқ марказлашган ҳамда хусусий ҳужжатхоналар мавжуд эди; темурийлар (14— 15-а.), кейинчалик Қўқон, Бухоро ва Хива хонликлари даврида сарой архив-кутубхоналари бўлган. 1919 й. 5 нояб. Туркистон Республикаси Ягона Давлат Архив жамғармаси (ЯДАЖ) ва Маориф Халқ комиссарлиги қошида Архив ишлари Марказий бошқармаси (АИМБ), 1930 й.дан Ўзбекистон Марказий Архив бошқармаси (ЎзМАБ) вужудга келди.
1931 й.да Ўзбекистон ЯДАЖ бўлимлари ўрнига Марказий архив (МА), Ўзбекистон Марказий Тарих архиви (ЎзМТА), 1943 й.да. Ўзбекистон киносурат-овозли ҳужжатлар Марказий Давлат архиви, 1962 й.да Ўзбекистон Марказий давлат тиббиёт архиви (1965 й.дан Ўзбекистон Тиббиёт ва техника ҳужжатлари Марказий давлат архиви) ташкил этилди. А.лар ишларини уйғунлаштириш ва бошқариш учун 1959 й.да Ўзбекистон ички ишлар вазирлиги қошида А бошқармаси тузилди. 1961 й.дан мазкур Бошқарма А.лар Бош бошқармасига айлантирилиб, Ўзбекистон Министрлар Советига бўйсундирилди. 1992 й. 19 июлда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Бош архив бошқармаси деб номланди. Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоят А.лари ҳамда муассасалар тасарруфидаги А.лар унга бўйсунади. ЎзРда жами 77 давлат А.и бўлиб, уларда 6 млн. га яқин ҳужжатлар, жумладан 360 мингдан ортиқ сурат ҳужжатлари, 14 мингга яқин овозли ҳужжатлар, 17,5 мингга яқин киноҳужжатлар сақланади (1999). Марказий давлат архивида 13-а.дан бошлаб шу бугунгача бўлган ҳужжатлар бор. Ўзбекистон рассомларининг ишлари Ўзбекистон БА Бадиий жамғармаси, шахсий гуплам ва музейлардан ўрин олган. Тошкент, Самарқанд, Бухоро, Хива, Қўқон ва б. шаҳарларда Муқимий, Фурқат, Аваз, Ҳамза, Айний, Мухтор Ашрафий, Абдулла Қаҳҳор, Faфур Ғулом, Ойбек, Ҳамид Олимжон ва б.нинг баъзи А. материаллари улар уй-музейларида жамланган.
Ўзбекистонда А.ларни шакллантириш, сақлаш ва улардан фойдаланишда юзага келадиган муносабатлар ҳамда ЎзР А. муассасалари фаолияти Ўзбекистон Республикасининг «Архивлар тўғрисида»ги қонуни (1999 й. 15 апр.) б-н тартибга солинади. Ушбу қонун Ўзбекистон ҳудудида мавжуд бўлган барча А. ҳужжатларини тўлиқ қамраб олишга, ЎзР Миллий архив фондининг яхлитлигини сақлаб қолишга ва фуқаролар, жамият ва давлатнинг ижтимоий, маданий, илмий ва б. эҳтиёжларини қондириш мақсадида А. ҳужжатларини ҳисобга олиш, экспертиза қилиш, рўйхатдан ўтказиш, бутлаш ҳамда улардан фойдаланишнинг ягона тартибини белгилашга қаратилган. Конунга кўра, ҳужжатларда Ўзбекистон халқининг моддий ва маънавий ҳаёти акс эттирилган барча А. фондларининг мажмуи Ўзбекистон Республикаси Миллий А. фонди деб ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси Миллий А. фонди давлат ва нодавлат А. фондларидан ташкил топади. Давлат А.ларида ва давлатнинг бошқа ҳужжатхоналарида доимий сақланаётган ҳужжатлар, шунингдек давлат ҳокимияти ва бошқарув органларида, прокуратуралар, судлар, банкларда, давлат корхоналари, муассасалари ва ташкилотларида, Ўзбекистон Республикасининг дипломатик ваколатхоналари ва консуллик муассасаларида вақтинча сақланаётган А. ҳужжатлари давлат А. фондини ташкил этади. Нодавлат юридик шахсларнинг фаолияти натижасида тўпланган А. ҳужжатлари, шунингдек фуқароларнинг шахсий А.ларинодавлат А. фонд ими ташкил этади. Ҳужжатларни Ўзбекистон Республикасининг Миллий архив фондига киритиш ёки ҳужжатларни ундан чиқариш эксперт комиссиясининг хулосаси асосида амалга оширилади.
Ҳужжатларнинг қимматлилигини аниқпаш мезонларини, эксперт комиссияларини тузиш ва уларнинг фаолият кўрсатиш тартибини Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Бош архив бошқармаси белгилайди.
А. учун мутахассис ходимлар Тошкент маданият ин-тида ҳамда ЎзМУ тарих ф-тида тайёрланади.
Раънохон Файзиева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.