Asalariçilik

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 686-b. — ziyouz.com

Asalariçilik - q.x.ning tarmoqlaridan biri, asalarilarni asal, mum va b. mahsulotlar (asalari suti, asalari yelimi, asalari zahari va b.) oliş, şuningdek q.x. ekinlari hosildorligini oşiriş uçun ularni çanglatiş maqsadlarida boqiş. Ispaniyadagi Aran ğoridan topilgan arxeologik ma'lumotlarga kura A. mil. av. 10 — 5-ming yilliklarda ham mavjud bölgan degan taxminlar bor. «Tavrot», «Bibliya» kabi diniy kitoblarda ham A. töğrisida ma'lumotlar keltiriladi. A. tarixida bir neça bosqiçlar bölgan. Dastlab odamlar asalni örmon va toğlarda daraxtlarning kovaklari, toşlar yoriqlari, ğorlarga uya qöygan asalarilardan olganlar. Bunday A. terimçilik va ovçilikning bir turi hisoblangan. 1814 y.da rus asalariçisi P. I. Prokopoviç romli asalari qutisini, 1865 y.da çex asalariçisi F. Gruşka asalajratgiçni kaşf etişi b-n köpgina mamlakatlarda A. serdaromad tarmoqqa aylandi. 20-a.ning 20-y.laridan maxsus A. xöjaliklari paydo böldi.

A. Yer yuzasining barça qit'alarida tarqalgan. BMT ma'lumotlariga köra 1970-y.lar boşida jahonda 40 mln. ga yaqin asalari uya (oilalari) mavjud bölgan. Jahon mamlakatlarida A. asosan 3 yönalişda rivojlanmoqda: asal oliş; ekinlarni çanglatiş; boşqa xöjaliklarga tarqatiş uçun eng yaxşi asalari zotlarining ona arisini yetiştiriş (ona asalari yetiştiruvçi xöjaliklar) va asalari oilalarini köpaytiriş. A. Rossiya, Ukraina, AQŞ, Meksika, Turkiya, Fransiyada ayniqsa, rivojlangan. 1887 y.da tuzilgan «Apimondiya» Xalqaro asalariçilik taşkiloti asalariçilar örtasida xalqaro aloqalarni rivojlantirişga katta hissa qöşib kelmoqda. Bu taşkilot A.ga bagaşlangan simpoziumlar, kongresslar, körgazmalar ötkazadi, 1966 y.dan maxsus xalqaro «Apiacta» jurnali naşr etadi.

Özbekistonda asalariçilik mahsulotlari qadimdan oziq-ovqat va doridarmon sifatida ma'lum bölsada, asalarilarni qutilarda boqiş 19-a. ning 2-yarmidan boşlangan. Turkistonga dastlabki asalari oilalari 1841 y.da Qozoğistonning Semipalatinsk viloyatidan keltirilgan.

19-a.ning 2-yarmida Turkistonga örta rus asalarisi, Kavkaz kulrang toğ asalarisi, ukrain daşt asalarisi va b. olib kelingan va Özbekistonda biol.si hamda foydali xöjalik belgilari b-n ajdodlaridan farq qiladigan asalarilar populyatsiyasi vujudga keldi. ÖzRda 154 ming asalari oilasi (kutisi) bor. Ixtisoslaştirilgan asalariçilik xöjaliklari taşkil etilgan. Qişloq va suv xöjaligi vazirligi tizimida 48 asalariçilik xöjaligi (88 ming asalari oilasi), şu jumladan, «Asal» uyuşmasi (1975 — 96 y.larda respublika IIB) bor (1998). Respublikadagi örmon xöjaligi korxonalarida, «Özmevasabzavotuzumsanoatxold ing» kompaniyasi tarkibida ham asalariçilik xöjaliklari bor. Asalariçilik b-n 20 — 50 (90%) yoki 50 — 150 (10%) quti asalarisi bölgan xususiy asalçilar ham şuğullanadi. Mavsumda ikki marta — may-iyun (bahorgi) va avg.-sent. da (yozgi) asal olinadi. 1996 y. 17,1 mingtasal, 187 t mumlarda tayyorlandi. Respublikada yiliga 20 ming t dan köproq asal tayyorlaş imkoniyatlari bor. Asalarilar asosan köçma usulda boqiladi. Asalarilardan q.x. ekinlarini (ğöza, mahsar, kanop, uruğlik beda va b.) çanglatişda foydalaniladi. Asalarilar b-n çanglatiş ğöza hosildorligini örtaça 5,1 — 5,9 s/ga oşirişi aniqlangan.

Ibrohim Jörayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АСАЛАРИЧИЛИК - қ.х.нинг тармоқларидан бири, асалариларни асал, мум ва б. маҳсулотлар (асалари сути, асалари елими, асалари заҳари ва б.) олиш, шунингдек қ.х. экинлари ҳосилдорлигини ошириш учун уларни чанглатиш мақсадларида боқиш. Испаниядаги Аран ғоридан топилган археологик маълумотларга кура А. мил. ав. 10 — 5-минг йилликларда ҳам мавжуд бўлган деган тахминлар бор. «Таврот», «Библия» каби диний китобларда ҳам А. тўғрисида маълумотлар келтирилади. А. тарихида бир неча босқичлар бўлган. Дастлаб одамлар асални ўрмон ва тоғларда дарахтларнинг коваклари, тошлар ёриқлари, ғорларга уя қўйган асаларилардан олганлар. Бундай А. теримчилик ва овчиликнинг бир тури ҳисобланган. 1814 й.да рус асаларичиси П. И. Прокопович ромли асалари қутисини, 1865 й.да чех асаларичиси Ф. Грушка асалажратгични кашф этиши б-н кўпгина мамлакатларда А. сердаромад тармоққа айланди. 20-а.нинг 20-й.ларидан махсус А. хўжаликлари пайдо бўлди.

А. Ер юзасининг барча қитъаларида тарқалган. БМТ маълумотларига кўра 1970-й.лар бошида жаҳонда 40 млн. га яқин асалари уя (оилалари) мавжуд бўлган. Жаҳон мамлакатларида А. асосан 3 йўналишда ривожланмоқда: асал олиш; экинларни чанглатиш; бошқа хўжаликларга тарқатиш учун энг яхши асалари зотларининг она арисини етиштириш (она асалари етиштирувчи хўжаликлар) ва асалари оилаларини кўпайтириш. А. Россия, Украина, АҚШ, Мексика, Туркия, Францияда айниқса, ривожланган. 1887 й.да тузилган «Апимондия» Халқаро асаларичилик ташкилоти асаларичилар ўртасида халқаро алоқаларни ривожлантиришга катта ҳисса қўшиб келмоқда. Бу ташкилот А.га багашланган симпозиумлар, конгресслар, кўргазмалар ўтказади, 1966 й.дан махсус халқаро «Apiacta» журнали нашр этади.

Ўзбекистонда асаларичилик маҳсулотлари қадимдан озиқ-овқат ва доридармон сифатида маълум бўлсада, асалариларни қутиларда боқиш 19-а. нинг 2-ярмидан бошланган. Туркистонга дастлабки асалари оилалари 1841 й.да Қозоғистоннинг Семипалатинск вилоятидан келтирилган.

19-а.нинг 2-ярмида Туркистонга ўрта рус асалариси, Кавказ кулранг тоғ асалариси, украин дашт асалариси ва б. олиб келинган ва Ўзбекистонда биол.си ҳамда фойдали хўжалик белгилари б-н аждодларидан фарқ қиладиган асаларилар популяцияси вужудга келди. ЎзРда 154 минг асалари оиласи (кутиси) бор. Ихтисослаштирилган асаларичилик хўжаликлари ташкил этилган. Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги тизимида 48 асаларичилик хўжалиги (88 минг асалари оиласи), шу жумладан, «Асал» уюшмаси (1975 — 96 й.ларда республика ИИБ) бор (1998). Республикадаги ўрмон хўжалиги корхоналарида, «Ўзмевасабзавотузумсаноатхолд инг» компанияси таркибида ҳам асаларичилик хўжаликлари бор. Асаларичилик б-н 20 — 50 (90%) ёки 50 — 150 (10%) қути асалариси бўлган хусусий асалчилар ҳам шуғулланади. Мавсумда икки марта — май-июнь (баҳорги) ва авг.-сент. да (ёзги) асал олинади. 1996 й. 17,1 мингтасал, 187 т мумларда тайёрланди. Республикада йилига 20 минг т дан кўпроқ асал тайёрлаш имкониятлари бор. Асаларилар асосан кўчма усулда боқилади. Асаларилардан қ.х. экинларини (ғўза, маҳсар, каноп, уруғлик беда ва б.) чанглатишда фойдаланилади. Асаларилар б-н чанглатиш ғўза ҳосилдорлигини ўртача 5,1 — 5,9 ц/га ошириши аниқланган.

Иброҳим Жўраев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.