Asalarisimonlar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 685–686-b. — ziyouz.com
Asalarisimonlar (Apidae) -naştarli pardaqanotlilar turkumining bitta oilasi (ayrim adabiyotlarda katta oilasi), 20 mingdan ortiqtörni öz içiga oladi. Köpçilik A. yopiq uruğlilar gulidan nektar va gulçangi yigadi; tanasi gulçangini yiğişga moslaşgan qalin tuklar b-n qoplangan; orqa oyoği panjasining birinçi böğimi kengayib gul çangini töplovçi çuqurça-savatçani hosil qiladi. Oğiz apparati pastki jağlar va pastki labning özgarişidan hosil bölgan xartumdan iborat, lekin kemiruvçi oğiz apparati tuzilişiga xos belgilar — yuqori lab va yuqori jağlarning saqlanib qolganligi tufayli kemiruvçi-söruvçi oğiz apparati deb ataladi. De-yarli barça A.ning naştari böladi. Ayrim A. (mas, asalarilar, paxmoq arilar, galiktlar, qizil arilar, sariq arilar, barg kemiruvçilar) odamni çaqib olganida kuçli oğriq paydo qiladi. Köpçilik A.ning naştari odam terisini teşib öta olmaydi. A. hayot keçirişiga köra yakka yaşovçilar, parazitlar va jamoa bölib yaşovçilarga bölinadi. Yakka yaşovçi A. mustaqil in quradi, tuxumdan çiqqan qurtini gul nektari va gul çangi aralaşmasidan iborat oziq b-n boqadi (kolletlar, andrenalar, galiktlar, melittalar, osmiyalar). Ayrim yakka yaşovçi A. tuproqqa, loy devorlarga, jarliklarga uya quradi, ba'zan yirik koloniya hosil qiladi (antoforalar). Mayda A. — seratinlar (Ceratina uruği) butalar şoxiga, malina va maymunjonga öxşaş yumşoq özakli ösimliklarning qurigan şoxlariga uya quradi. Yirik arrakaş ari (Xylocopa) qurigan yoğoçlar (tönka, taxta)ga in quradi. Parazit A. (Anthophora)ning urğoçisi öz tuxumlarini boşqa arilar (andrenalar, kollektlar, galiktlar) uyasiga qöyadi. Jamoa bölib yaşovçi A. tuzilişi va bajaradigan vazifalariga binoan bir-biridan farq qiladigan individlardan taşkil topadigan oilani hosil qiladi (tukli arilar, asalarilar, kakku arilar). Tukli arilar va asalarilar oilasi bitta yirik ona ari, juda köp voyaga yetmagan işçi arilar, bir neça erkak arilardan iborat. Kakku arilar paxmoq arilar uyasiga kirib olib, onalarini öldiradi va uning katakçalariga öz tuxumini qöyadi. A.ning hayoti yopiq uruğlilar hayoti b-n çambarças boğliq. Evolyutsiya davomida ösimliklar b-n A. bir-biriga katta ta'sir körsatgan. Arilarda gulni çanglatib, gul çangi va nektarini yigişga imkon beradigan moslaşuv belgilari paydo bölgan. Ösimliklarda esa çanglatuvçi haşarotlarni jalb kiladigan belgilar (nektar işlab çikaruvçi bezlar, gul rangi, hidi) rivojlangan. A. gullarni çanglatib, ösimliklarning hosildorligini oşirişga yordam beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АСАЛАРИСИМОНЛАР (Apidae) -наштарли пардақанотлилар туркумининг битта оиласи (айрим адабиётларда катта оиласи), 20 мингдан ортиқтўрни ўз ичига олади. Кўпчилик А. ёпиқ уруғлилар гулидан нектар ва гулчанги йигади; танаси гулчангини йиғишга мослашган қалин туклар б-н қопланган; орқа оёғи панжасининг биринчи бўғими кенгайиб гул чангини тўпловчи чуқурча-саватчани ҳосил қилади. Оғиз аппарати пастки жағлар ва пастки лабнинг ўзгаришидан ҳосил бўлган хартумдан иборат, лекин кемирувчи оғиз аппарати тузилишига хос белгилар — юқори лаб ва юқори жағларнинг сақланиб қолганлиги туфайли кемирувчи-сўрувчи оғиз аппарати деб аталади. Де-ярли барча А.нинг наштари бўлади. Айрим А. (мас, асаларилар, пахмоқ арилар, галиктлар, қизил арилар, сариқ арилар, барг кемирувчилар) одамни чақиб олганида кучли оғриқ пайдо қилади. Кўпчилик А.нинг наштари одам терисини тешиб ўта олмайди. А. ҳаёт кечиришига кўра якка яшовчилар, паразитлар ва жамоа бўлиб яшовчиларга бўлинади. Якка яшовчи А. мустақил ин қуради, тухумдан чиққан қуртини гул нектари ва гул чанги аралашмасидан иборат озиқ б-н боқади (коллетлар, андреналар, галиктлар, мелитталар, осмиялар). Айрим якка яшовчи А. тупроққа, лой деворларга, жарликларга уя қуради, баъзан йирик колония ҳосил қилади (антофоралар). Майда А. — цератинлар (Ceratina уруғи) буталар шохига, малина ва маймунжонга ўхшаш юмшоқ ўзакли ўсимликларнинг қуриган шохларига уя қуради. Йирик арракаш ари (Xylocopa) қуриган ёғочлар (тўнка, тахта)га ин қуради. Паразит А. (Anthophora)нинг урғочиси ўз тухумларини бошқа арилар (андреналар, коллектлар, галиктлар) уясига қўяди. Жамоа бўлиб яшовчи А. тузилиши ва бажарадиган вазифаларига биноан бир-биридан фарқ қиладиган индивидлардан ташкил топадиган оилани ҳосил қилади (тукли арилар, асаларилар, какку арилар). Тукли арилар ва асаларилар оиласи битта йирик она ари, жуда кўп вояга етмаган ишчи арилар, бир неча эркак арилардан иборат. Какку арилар пахмоқ арилар уясига кириб олиб, оналарини ўлдиради ва унинг катакчаларига ўз тухумини қўяди. А.нинг ҳаёти ёпиқ уруғлилар ҳаёти б-н чамбарчас боғлиқ. Эволюция давомида ўсимликлар б-н А. бир-бирига катта таъсир кўрсатган. Ариларда гулни чанглатиб, гул чанги ва нектарини йигишга имкон берадиган мослашув белгилари пайдо бўлган. Ўсимликларда эса чанглатувчи ҳашаротларни жалб киладиган белгилар (нектар ишлаб чикарувчи безлар, гул ранги, ҳиди) ривожланган. А. гулларни чанглатиб, ўсимликларнинг ҳосилдорлигини оширишга ёрдам беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.