Asalşirali ösimliklar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 687–688-b. — ziyouz.com
Asalşirali ösimliklar ASALŞIRALI ÖSIMLIKLAR, nektarli ösimliklar — asalari nektar va gulçangi yiğib oladigan yopiq uruğli ösimliklar, asalarilarning asosiy oziq bazasi. Nektarni gultoji yoki gulkosa barglar, tugunça devori yoki gul örnida joylaşgan maxsus nektar bezlari işlab çiqaradi. Ayrim ösimliklarda bunday bezlar barg bandi yoki gulyon barglarida, hatto poyada ham joylaşgan. Nektar miqdori ösimlik turiga boğliq. Mac, bitta gul işlab çikaradigan nektar miqdori Coryanthe turkumiga mansub tropik ösimlik — arxideyada 30 g gaça, jökada — 0,15 — 7,46 mg, kaş-karbedada — 0,16 mg ga teng. A.ö. gulidan yiğilgan nektar va gul çangini asalarilar va asalarisimonlar oilasiga mansub b. haşarotlar asalga va pergaga aylantiradi. Ayrim ösimliklar nektar b-n birga qatronga öxşaş modda ham ajratadi. Arilar bu moddadan propolis (asalari yelimi) işlab çiqaradi. A.ö.ning nektar i.ç. xususiyati evolyutsiya davomida kelib çiqqan bölib, ösimliklarning haşarotlar orqali çetdan çanglanişga moslaşuvidan iborat. Çetdan çanglangan ösimliklar köp hosil beradi va ança sifatli uruğ qoddiradi. Köpçilik q.x. ekinlari, mas, oziq-ovqat va yem-xaşak ekinlaridan greçixa, esparset, sebarga, beda, qaşqarbeda, vika va b.; moyli va efir moyli ösimliklar — kungaboqar, raps, anis, koriandr, yalpiz; tolali ekinlar — ğöza, kanop; turli xil mevali daraxtlar, poliz va sabzavot ekinlari, sitrus ösimliklari, uzum va b. köp nektar hosil qiladi. Nektar i.ç. va haşarotlarning nektar yigişi A.ö.ning gullagan vaqtiga töğri keladi. Nektar i.ç.ning boşlanişi va uning miqdori iqlim, tuproq va ob-havo şaroitiga boğliq.
Özbekiston şaroitida A.ö.ning yuzlab turi ösadi, ular orasida köp miqdorda nektar ajratib amaliy ahamiyatga ega bölganlari bir neça ön turdan iborat. A.u. botanik yoki xöjalik belgilariga, gullaş muddati (mas, ba-horgi, yozgi, kuzgi) va ösadigan joyi yoki boşqa belgilariga qarab tasnif qilinadi. 1 ga maydonda hosil qiladigan nektar miqdori böyiça quyidagi ösimliklar amaliy ahamiyatga ega: jöka va dala zarangi — 1000 kg, ingiçka bargli zarang — 200 kg gaça, tol — 150 kg gaça, sariq akatsiya — 350 kg ga yaqin, mevali daraxtlar (olma, nok, olxöri, olça, gilos) — 20 — 30 kg, rezavor mevalardan smorodina — 60 kg, malina - 200 kg, ötlardan greçixa — 60 — 90 kg, moyli ekinlardan kungaboqar — 30 - 40 kg; tolali ekinlardan ğöza — 30 - 40 kg, yem-xaşak ekinlaridan esparset — 90 — 400 kg, qaşqarbeda — 300 kg, sebarga - 100 — 150 kg, beda — 100 kg nektar işlab çiqaradi. Har xil muddatda gullaydigan ösimliklarni östiriş orqali bir joyning özida surun-kasiga bir neça oy yoki mavsum davomida asal yiğiş mumkin. Özbekiston şaroitida erta bahordan keç kuzgaça asal yiğiş uçun asalarilar bahorda efimer ösimliklar ösadigan daştga, bahorning oxiri va yoz oylarida toğ oddi va toğ zonalari hamda ekinzorlarga köçiriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АСАЛШИРАЛИ ЎСИМЛИКЛАР, нектарли ўсимликлар — асалари нектар ва гулчанги йиғиб оладиган ёпиқ уруғли ўсимликлар, асалариларнинг асосий озиқ базаси. Нектарни гултожи ёки гулкоса барглар, тугунча девори ёки гул ўрнида жойлашган махсус нектар безлари ишлаб чиқаради. Айрим ўсимликларда бундай безлар барг банди ёки гулён баргларида, ҳатто пояда ҳам жойлашган. Нектар миқдори ўсимлик турига боғлиқ. Mac, битта гул ишлаб чикарадиган нектар миқдори Coryanthe туркумига мансуб тропик ўсимлик — архидеяда 30 г гача, жўкада — 0,15 — 7,46 мг, каш-карбедада — 0,16 мг га тенг. А.ў. гулидан йиғилган нектар ва гул чангини асаларилар ва асаларисимонлар оиласига мансуб б. ҳашаротлар асалга ва пергага айлантиради. Айрим ўсимликлар нектар б-н бирга қатронга ўхшаш модда ҳам ажратади. Арилар бу моддадан прополис (асалари елими) ишлаб чиқаради. А.ў.нинг нектар и.ч. хусусияти эволюция давомида келиб чиққан бўлиб, ўсимликларнинг ҳашаротлар орқали четдан чангланишга мослашувидан иборат. Четдан чангланган ўсимликлар кўп ҳосил беради ва анча сифатли уруғ қоддиради. Кўпчилик қ.х. экинлари, мас, озиқ-овқат ва ем-хашак экинларидан гречиха, эспарцет, себарга, беда, қашқарбеда, вика ва б.; мойли ва эфир мойли ўсимликлар — кунгабоқар, рапс, анис, кориандр, ялпиз; толали экинлар — ғўза, каноп; турли хил мевали дарахтлар, полиз ва сабзавот экинлари, цитрус ўсимликлари, узум ва б. кўп нектар ҳосил қилади. Нектар и.ч. ва ҳашаротларнинг нектар йигиши А.ў.нинг гуллаган вақтига тўғри келади. Нектар и.ч.нинг бошланиши ва унинг миқдори иқлим, тупроқ ва об-ҳаво шароитига боғлиқ.
Ўзбекистон шароитида А.ў.нинг юзлаб тури ўсади, улар орасида кўп миқдорда нектар ажратиб амалий аҳамиятга эга бўлганлари бир неча ўн турдан иборат. А.у. ботаник ёки хўжалик белгиларига, гуллаш муддати (мас, ба-ҳорги, ёзги, кузги) ва ўсадиган жойи ёки бошқа белгиларига қараб тасниф қилинади. 1 га майдонда ҳосил қиладиган нектар миқдори бўйича қуйидаги ўсимликлар амалий аҳамиятга эга: жўка ва дала заранги — 1000 кг, ингичка баргли заранг — 200 кг гача, тол — 150 кг гача, сариқ акация — 350 кг га яқин, мевали дарахтлар (олма, нок, олхўри, олча, гилос) — 20 — 30 кг, резавор мевалардан смородина — 60 кг, малина - 200 кг, ўтлардан гречиха — 60 — 90 кг, мойли экинлардан кунгабоқар — 30 - 40 кг; толали экинлардан ғўза — 30 - 40 кг, ем-хашак экинларидан эспарцет — 90 — 400 кг, қашқарбеда — 300 кг, себарга - 100 — 150 кг, беда — 100 кг нектар ишлаб чиқаради. Ҳар хил муддатда гуллайдиган ўсимликларни ўстириш орқали бир жойнинг ўзида сурун-касига бир неча ой ёки мавсум давомида асал йиғиш мумкин. Ўзбекистон шароитида эрта баҳордан кеч кузгача асал йиғиш учун асаларилар баҳорда эфимер ўсимликлар ўсадиган даштга, баҳорнинг охири ва ёз ойларида тоғ одди ва тоғ зоналари ҳамда экинзорларга кўчирилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.