Asbest
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 689-b. — ziyouz.com
Asbest (yun. asbestos — sönmaydigan, yemirilmaydigan) — egiluvçan va ingiçka (0,5 mkm gaça) tolalarga ajraliş xususiyatiga ega bölgan tolasimon minerallar nomi. Ikki guruhga — serpentinlarga (xrizotil-asbest) va am-fibollarga (amfibol-asbest) bölinadi. Xrizotil-asbest (butun dunyoda olinadigan A.ning 95% dan ortiğini taşkil etadi) sanoatda muhim ahamiyatga ega. Bu mineral ötda kuymaslik (eriş t-rasi 1500°), tovuş va elektr energiyasini ötkazmaslik xususiyatlariga ega. Sanoatda qöllanişi jihatidan A. 3 turga bölinadi: 1) tolalari 8 mm dan uzun bulgan A. (töqimaçilik asbesti); gazlamalar tayyorlaş uçun işlatiladi. Bunday gazlamalardan ötga çidamli kiyimlar, teatr pzrdalari, brezent hamda avtomobil tormoz lentalari, filtr va b. asborezina buyumlar işlanadi; 2) tolalarining uz. 2 mm dan 8 mm gaça bölgan A.; asbotsement buyumlar, şifer, kanalizatsiya, suv, neft, gaz quvurlari, asbest kartoni, qoğoz, issiqlik va elektr izolyatsiyalari tayyorlaş uçun işlatiladi; 3) tolalarning uz. 0,2 mm dan 2 mm gaça bölgan A. (quriliş va sement asbesti); utga çidamli quriliş materiallari va issiqqa çidamli buyumlar tayyorlaş uçun işlatiladi. Konseregen xossaga ega (tarkibida zaharli modda) bulgani uçun quriliş materiali sifatida kam şilatila boşlandi. Amfibol-asbestdan esa kislota va işqor ta'siriga çidamli buyumlar tayyorlanadi. A. köpinça ultra asosli va tarkibida kremnezem kup bölgan magmatik jinslar tutaşmalarida va qisman tutaş metamorfizm mahsuli sifatida magmatik jinslarning dolomitlar b-n tutaşuvida paydo böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АСБЕСТ (юн. asbestos — сўнмайдиган, емирилмайдиган) — эгилувчан ва ингичка (0,5 мкм гача) толаларга ажралиш хусусиятига эга бўлган толасимон минераллар номи. Икки гуруҳга — серпентинларга (хризотил-асбест) ва ам-фиболларга (амфибол-асбест) бўлинади. Хризотил-асбест (бутун дунёда олинадиган А.нинг 95% дан ортиғини ташкил этади) саноатда муҳим аҳамиятга эга. Бу минерал ўтда куймаслик (эриш т-раси 1500°), товуш ва электр энергиясини ўтказмаслик хусусиятларига эга. Саноатда қўлланиши жиҳатидан А. 3 турга бўлинади: 1) толалари 8 мм дан узун булган А. (тўқимачилик асбести); газламалар тайёрлаш учун ишлатилади. Бундай газламалардан ўтга чидамли кийимлар, театр пзрдалари, брезент ҳамда автомобиль тормоз ленталари, фильтр ва б. асборезина буюмлар ишланади; 2) толаларининг уз. 2 мм дан 8 мм гача бўлган А.; асбоцемент буюмлар, шифер, канализация, сув, нефть, газ қувурлари, асбест картони, қоғоз, иссиқлик ва электр изоляциялари тайёрлаш учун ишлатилади; 3) толаларнинг уз. 0,2 мм дан 2 мм гача бўлган А. (қурилиш ва цемент асбести); утга чидамли қурилиш материаллари ва иссиққа чидамли буюмлар тайёрлаш учун ишлатилади. Концереген хоссага эга (таркибида заҳарли модда) булгани учун қурилиш материали сифатида кам шилатила бошланди. Амфибол-асбестдан эса кислота ва ишқор таъсирига чидамли буюмлар тайёрланади. А. кўпинча ультра асосли ва таркибида кремнезем куп бўлган магматик жинслар туташмаларида ва қисман туташ метаморфизм маҳсули сифатида магматик жинсларнинг доломитлар б-н туташувида пайдо бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.