Asbobsozlik sanoati

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 691–692-b. — ziyouz.com

Asbobsozlik sanoati - maşinasozlik uçun qirquv va ölçov asboblari, uzunlikni ölçaydigan anjomlar, kesuvçi slesar-montaj asboblari hamda moslamalar çiqaradigan sanoat tarmoği. Turli asboblar i. ç.ning rivojlanişi metallni qayta işlaş sanoati, ayniqsa, stanoksozlikning ösişi b-n boğliq. A. s. mustaqil sanoat tarmogi sifatida 19- a. örtalarida tarkib topdi. 19-a.ning 20 — 30 y.larida qattiq metallarni eritişning ixtiro qilinişi ularni eritib, qotişmaga aylantiradigan asboblarning vujudga kelişiga sabab böldi. A. s. köpgina sanoat tarmoqlarini kerakli asboblar b-n ta'minlaydi. Ayniqsa, u maşinasozlik z-dlari uçun asboblar tayyorlaşda katta ahamiyatga ega. Maşinasozlik korxonalarining özida ham ayrim asboblar tayyorlanadi. Maxsus asbobsozlik z-dlarida kumir, neft, toğ-kon sanoatlari va tibbiy muassasalari uçun ham asboblar işlab çiqariladi.

A. s. Özbekistonda ham rivojlangan. 1940 y.gaça respublika korxonalaridagi ayrim sexlarda kam miqdorda asboblar tayyorlanar edi. Toşkentda asbobsozlik z-di (1943), 1941 y. Toşkent korborund va abraziv z-dlari işga tuşirildi (1963 y.da ikki z-d birlaştirilib, Toşkent abraziv k-ti taşkil etildi). 1970 y.dan olmos, 1973 y.dan sun'iy olmos mahsulotlari i. ç. boşlandi. 1975 y.dan töliq abraziv mahsulotlari i. ç.ga ögildi. 1990 — 96 y.larda k-t «Elbor» i. ç. birlaşmasiga aylantirildi (1996 y.dan «Öta qattiq materiallar» aksiyadorlik jamiyati). Jamiyat mahsulotlari çet ellarga ham eksport qilinadi. Özbekistonda asbobsozlik sanoati korxonalari («Toşkent asbobsozlik z-di», «Toşkent abraziv z-di», «Öta qattiq materiallar» oçiq turdagi davlat-aksiyadorlik jamiyatlari) «Özmaşsanoat» uyuşmasi tarkibiga kiradi. Şuningdek, yirik maşinasozlik sanoati korxonalarida maxsus asbobsozlik sexlari mavjud. Yirik ilmiy-amaliy markazlardan biri bölgan «Texnolog» aksiyadorlik jamiyati öta qattiq materiallardan yangi asboblar tayyorlaş va joriy etişni ta'minlaydi.

Mirhamid Törayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АСБОБСОЗЛИК САНОАТИ - машинасозлик учун қирқув ва ўлчов асбоблари, узунликни ўлчайдиган анжомлар, кесувчи слесарь-монтаж асбоблари ҳамда мосламалар чиқарадиган саноат тармоғи. Турли асбоблар и. ч.нинг ривожланиши металлни қайта ишлаш саноати, айниқса, станоксозликнинг ўсиши б-н боғлиқ. А. с. мустақил саноат тармоги сифатида 19- а. ўрталарида таркиб топди. 19-а.нинг 20 — 30 й.ларида қаттиқ металларни эритишнинг ихтиро қилиниши уларни эритиб, қотишмага айлантирадиган асбобларнинг вужудга келишига сабаб бўлди. А. с. кўпгина саноат тармоқларини керакли асбоблар б-н таъминлайди. Айниқса, у машинасозлик з-длари учун асбоблар тайёрлашда катта аҳамиятга эга. Машинасозлик корхоналарининг ўзида ҳам айрим асбоблар тайёрланади. Махсус асбобсозлик з-дларида кумир, нефть, тоғ-кон саноатлари ва тиббий муассасалари учун ҳам асбоблар ишлаб чиқарилади.

А. с. Ўзбекистонда ҳам ривожланган. 1940 й.гача республика корхоналаридаги айрим цехларда кам миқдорда асбоблар тайёрланар эди. Тошкентда асбобсозлик з-ди (1943), 1941 й. Тошкент корборунд ва абразив з-длари ишга туширилди (1963 й.да икки з-д бирлаштирилиб, Тошкент абразив к-ти ташкил этилди). 1970 й.дан олмос, 1973 й.дан сунъий олмос маҳсулотлари и. ч. бошланди. 1975 й.дан тўлиқ абразив маҳсулотлари и. ч.га ўгилди. 1990 — 96 й.ларда к-т «Эльбор» и. ч. бирлашмасига айлантирилди (1996 й.дан «Ўта қаттиқ материаллар» акциядорлик жамияти). Жамият маҳсулотлари чет элларга ҳам экспорт қилинади. Ўзбекистонда асбобсозлик саноати корхоналари («Тошкент асбобсозлик з-ди», «Тошкент абразив з-ди», «Ўта қаттиқ материаллар» очиқ турдаги давлат-акциядорлик жамиятлари) «Ўзмашсаноат» уюшмаси таркибига киради. Шунингдек, йирик машинасозлик саноати корхоналарида махсус асбобсозлик цехлари мавжуд. Йирик илмий-амалий марказлардан бири бўлган «Технолог» акциядорлик жамияти ўта қаттиқ материаллардан янги асбоблар тайёрлаш ва жорий этишни таъминлайди.

Мирҳамид Тўраев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.