Aştarxoniylar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 833-b. — ziyouz.com
Aştarxoniylar AŞTARXONIYLAR, Joniylar-1601 — 1757 y.larda özbek davlatçiligini boşqargan sulola. 1601 y. aştarxoniylardan Boqi Muhammad Buxoro hokimiyatini qölga olgaç, şayboniylar sulolasi hukmronligi tugatilgan. A. Jöjixon naslidan bölib, 14-a.ning 80-y.laridan boşlab Astraxon (Aştarxon, Hoji Tarxon) va uning atrofidagi yerlar, xalklar ustidan xukmronlik qilgan. 1556 y. Astraxonni Rossiya bosib olgandan keyin, A.dan Yormuhammadxon oilasi b-n Buxoroga köçib kelgan. Buxoro xoni Iskandarxon (1563— 83) qizi Zuhroxonimni uning öğli Jonibek sultonga bergan. Jonibek sulton Zuhroxonimdan uç öğil (Din Muhammad, Boqi Muhammad, Vali Muhammad) körgan. Din Muhammad Abdullaxon II zamoni (1583—98)da Niso va Abivard hokimi böldi. Abdulmöminxon öldirilgandan keyin (1599) amir va ruhoniylar Jonibek sultonni xon taxtiga kötarmoqçi böldilar. Lekin, Jonibek bundan voz keçdi. Şunda ular uning katta öğli Din Muhammad nomiga xutba öqitdilar. Ammo u Buxoroga borayotib yölda halok böldi. Oxiri taxtga Jonibek sultonning örtança öğli Boqi Muhammad ötqazildi. Şundan boşlab Buxoro xonligi A. qöliga ötdi (A. sulolasi hukmronligi davrida Movarounnahrning siyosiy, iqtisodiy, madaniy hayoti va taşqi siyosati xususida Buxoro xonligi maqolasiga q.). Sulola hukmdorlari: Boqi Muhammadxon (1601—05), Vali Muhammadxon (1605- 11), Imomqulixon (1611—42), Nadr Muhammadxon (1642—45), Abdulazizxon (1645-81), Subhonqulixon (1681-1702), Ubaydullaxon II (1702-11), Abulfayzxon (1711—47), Abdulmöminxon (1747—51), Ubaydulloxon III (1751-54), Şerğozi (1754-57).
Ad.: Abduraimov M. A., Oçerki agrarnix otnoşeniy v Buxarskom xanstve v 16— 19 vv., t. I—II, T., 1966, 1970; Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982; Özbekiston xalqlari tarixi, 2-t., T., 1994.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АШТАРХОНИЙЛАР, Жонийлар-1601 — 1757 й.ларда ўзбек давлатчилигини бошқарган сулола. 1601 й. аштархонийлардан Боқи Муҳаммад Бухоро ҳокимиятини қўлга олгач, шайбонийлар сулоласи ҳукмронлиги тугатилган. А. Жўжихон наслидан бўлиб, 14-а.нинг 80-й.ларидан бошлаб Астрахон (Аштархон, Ҳожи Тархон) ва унинг атрофидаги ерлар, халклар устидан хукмронлик қилган. 1556 й. Астрахонни Россия босиб олгандан кейин, А.дан Ёрмуҳаммадхон оиласи б-н Бухорога кўчиб келган. Бухоро хони Искандархон (1563— 83) қизи Зуҳрохонимни унинг ўғли Жонибек султонга берган. Жонибек султон Зуҳрохонимдан уч ўғил (Дин Муҳаммад, Боқи Муҳаммад, Вали Муҳаммад) кўрган. Дин Муҳаммад Абдуллахон II замони (1583—98)да Нисо ва Абивард ҳокими бўлди. Абдулмўминхон ўлдирилгандан кейин (1599) амир ва руҳонийлар Жонибек султонни хон тахтига кўтармоқчи бўлдилар. Лекин, Жонибек бундан воз кечди. Шунда улар унинг катта ўғли Дин Муҳаммад номига хутба ўқитдилар. Ammo у Бухорога бораётиб йўлда ҳалок бўлди. Охири тахтга Жонибек султоннинг ўртанча ўғли Боқи Муҳаммад ўтқазилди. Шундан бошлаб Бухоро хонлиги А. қўлига ўтди (А. сулоласи ҳукмронлиги даврида Мовароуннаҳрнинг сиёсий, иқтисодий, маданий ҳаёти ва ташқи сиёсати хусусида Бухоро хонлиги мақоласига қ.). Сулола ҳукмдорлари: Боқи Муҳаммадхон (1601—05), Вали Муҳаммадхон (1605- 11), Имомқулихон (1611—42), Надр Муҳаммадхон (1642—45), Абдулазизхон (1645-81), Субҳонқулихон (1681-1702), Убайдуллахон II (1702-11), Абулфайзхон (1711—47), Абдулмўминхон (1747—51), Убайдуллохон III (1751-54), Шерғози (1754-57).
Ад.: Абдураимов М. А., Очерки аграрных отношений в Бухарском ханстве в 16— 19 вв., т. I—II, Т., 1966, 1970; Ахмедов Б. А., История Балха, Т., 1982; Ўзбекистон халқлари тарихи, 2-т., Т., 1994.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.