Aşula

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 833–834-b. — ziyouz.com

Aşula — yakka xonanda yoki xonandalar guruhiga möljallangan, mumtoz özbek musiqa merosida markaziy örin egallagan aşula yöli. Asosan lirik ruhdagi ğazal va şe'rlar zaminida yuzaga keladi. A.lar soz (doyra, dutor, tanbur), ansambl jörligida yoki jörsiz ijro etiladi. A. özbek musiqa folklorida katta urin egallagan qöşiq janridan kuy diapazonining kengligi, şaklan rivojlanganligi, mavzu va mazmuni teranligi b-n farqlanadi. A.ning badiiy mazmunida barmoq vaznidagi şe'rlardan foydala-nilsada, aruz vaznidagi ğazal va şe'riy şakllar asosiy örin tutadi. Binobarin, A.ning içki tuzilişi ham turliçadir. Barmoq vazniga asoslangan A.lar kuproq «band-naqarot» şakli kurinişida bölsa, ğazallarga bitilgan A.lar tuzilişi nisbatan murakkab va rivojlangandir. Odatda, bunday A.larning kuylari quyi pardalardan boşlanib örta va yuqori pardalarida rivojlanadi, söngra dastlabki turğun tovuşda nihoyasiga yetadi. Aksariyat A.lar öziga xos avjlariga ega. A. janri tarixi uzoq ötmişga borib ta-qaladi: köpinça professional musiqaçi (bastakorhofiz)lar ijodiyotining mahsuli bölib, bizgaça oğzaki ravişda yetib kelganligi tufayli qator A.lar köplab variantlarga ega. A.ning eng rivojlangan mukammal körinişlari Buxoro va Xorazm maqomlarining nasr (aşula) yöllari, Toşkent va Farğona vodiysida keng tarqalgan maqom yöllari, katta aşula janrida namoyon bölgan. A.larda özbek xalqining ruhi, xarakteri, ma'naviy dunyosi özining badiiy yetuk va tölaqonli ifodasini topgan.

Ad. Nota naşrlari: A. Navoiy söziga muzikalar, T., 1948; Muqimiy va Furqat aşulalari, T., 1958; Özbek xalq muzikasi (töplovçi va notaga oluvçi Yu. Rajabiy), I—V tomlar, T., 1955-59.

Töxtasin Ğafurbekov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АШУЛА — якка хонанда ёки хонандалар гуруҳига мўлжалланган, мумтоз ўзбек мусиқа меросида марказий ўрин эгаллаган ашула йўли. Асосан лирик руҳдаги ғазал ва шеърлар заминида юзага келади. А.лар соз (дойра, дутор, танбур), ансамбль жўрлигида ёки жўрсиз ижро этилади. А. ўзбек мусиқа фольклорида катта урин эгаллаган қўшиқ жанридан куй диапазонининг кенглиги, шаклан ривожланганлиги, мавзу ва мазмуни теранлиги б-н фарқланади. А.нинг бадиий мазмунида бармоқ вазнидаги шеърлардан фойдала-нилсада, аруз вазнидаги ғазал ва шеърий шакллар асосий ўрин тутади. Бинобарин, А.нинг ички тузилиши ҳам турличадир. Бармоқ вазнига асосланган А.лар купроқ «банд-нақарот» шакли куринишида бўлса, ғазалларга битилган А.лар тузилиши нисбатан мураккаб ва ривожлангандир. Одатда, бундай А.ларнинг куйлари қуйи пардалардан бошланиб ўрта ва юқори пардаларида ривожланади, сўнгра дастлабки турғун товушда ниҳоясига етади. Аксарият А.лар ўзига хос авжларига эга. А. жанри тарихи узоқ ўтмишга бориб та-қалади: кўпинча профессионал мусиқачи (бастакорҳофиз)лар ижодиётининг маҳсули бўлиб, бизгача оғзаки равишда етиб келганлиги туфайли қатор А.лар кўплаб вариантларга эга. А.нинг энг ривожланган мукаммал кўринишлари Бухоро ва Хоразм мақомларининг наср (ашула) йўллари, Тошкент ва Фарғона водийсида кенг тарқалган мақом йўллари, катта ашула жанрида намоён бўлган. А.ларда ўзбек халқининг руҳи, характери, маънавий дунёси ўзининг бадиий етук ва тўлақонли ифодасини топган.

Ад. Нота нашрлари: А. Навоий сўзига музикалар, Т., 1948; Муқимий ва Фурқат ашулалари, Т., 1958; Ўзбек халқ музикаси (тўпловчи ва нотага олувчи Ю. Ражабий), I—V томлар, Т., 1955-59.

Тўхтасин Ғафурбеков.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.