«Asil va karam»
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 693-b. — ziyouz.com
«Asil va karam» — xalq dostoni. Turkiylarning öğuz guruhiga mansub qavmi orasida aytib kelingan. Ayniqsa, Xorazm vohasida maşhur, şuningdek Turkmaniston, Ozarbayjon, Eron, Armaniston, Kurdiston va Irokda ham ma'lum. «A. va K.» qaysi variant yoki versiyada ijro etilmasin, uning asosiy mundarijasi çin sevgi-muhabbat ğoyasini tarannum etişdan iborat. Uning köpçilik işqiy-romantik dostonlardan farqi şundaki, agar boşqa dostonlar qahramonlari uzoq, davom etgan judolik va turli-tuman sarguzaştlardan söng topişib, murod-maqsadlariga erişsa, «A. va K.»da ikki sevişganning taqdiri fojia b-n tugaydi. «A. va K.»ning eng mukammal özbekça varianti Xonqa tumanida yaşagan Söna xalfadan yozib olingan bölib, Xorazm xalqiga xos bölgan mahalliy xususiyatlarga boy. Bunda faqat ikki sevişgan qalb sarguzaştigina emas, balki 16-a. tarixiy şaroiti ham ma'lum darajada aks etgan. Buni doston qahramonlarining diniy e'tiqodi, turmuşga nisbatan munosabatlari, şuningdek Xorazm özbeklari etnomadaniyatiga xos jihatlardan ham anglaş mumkin.
«A. va K.» dostoni ilgari baxşilar tomonidan kuylab kelingan bölsa, 20-a. ga kelib, xalfalar repertuaridan ham örin olgan. Xivalik şoira va xalfa Xonim suvçi bu dostonni mukammal yod bilgan, töy-sayillar, xotin-qizlar davralarida mahorat b-n kuylagan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«АСИЛ ВА КАРАМ» — халқ достони. Туркийларнинг ўғуз гуруҳига мансуб қавми орасида айтиб келинган. Айниқса, Хоразм воҳасида машҳур, шунингдек Туркманистон, Озарбайжон, Эрон, Арманистон, Курдистон ва Ирокда ҳам маълум. «А. ва К.» қайси вариант ёки версияда ижро этилмасин, унинг асосий мундарижаси чин севги-муҳаббат ғоясини тараннум этишдан иборат. Унинг кўпчилик ишқий-романтик достонлардан фарқи шундаки, агар бошқа достонлар қаҳрамонлари узоқ, давом этган жудолик ва турли-туман саргузаштлардан сўнг топишиб, мурод-мақсадларига эришса, «А. ва К.»да икки севишганнинг тақдири фожиа б-н тугайди. «А. ва К.»нинг энг мукаммал ўзбекча варианти Хонқа туманида яшаган Сўна халфадан ёзиб олинган бўлиб, Хоразм халқига хос бўлган маҳаллий хусусиятларга бой. Бунда фақат икки севишган қалб саргузаштигина эмас, балки 16-а. тарихий шароити ҳам маълум даражада акс этган. Буни достон қаҳрамонларининг диний эътиқоди, турмушга нисбатан муносабатлари, шунингдек Хоразм ўзбеклари этномаданиятига хос жиҳатлардан ҳам англаш мумкин.
«А. ва К.» достони илгари бахшилар томонидан куйлаб келинган бўлса, 20-а. га келиб, халфалар репертуаридан ҳам ўрин олган. Хивалик шоира ва халфа Хоним сувчи бу достонни мукаммал ёд билган, тўй-сайиллар, хотин-қизлар давраларида маҳорат б-н куйлаган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.