Askiya

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 697–698-b. — ziyouz.com

Askiya (arab, zakiy — ötkir zehnli, hozirjavob) — özbek xalq oğzaki ijodi turi; folklor janri; ikki va undan ziyod kişi yoki guruhning xalq yiğinlari (sayil, töy, bayram)da ma'lum mavzu böyiça badiiy sözda tortişuvi. Taraflar ba'zan davrada, ba'zan qarama-qarşi ötirgan, turgan yoki yurgan holda tez javob berişga, öz javoblarini lönda, serma'no, latif, ta'sirli, jozibali va kulgili çiqarişga harakat qiladilar. Javob topişda qaysi taraf mavzu, janr doirasidan çetlaşsa yoki söz tanlaşda pala-partişlikka yöl qöysa öşa taraf yengilgan hisoblanadi. Tomoşabin öz kulgisi va ehtirosli qiyqiriqlari b-n taraflar va ularning javoblariga baho berib boradi; mazmundor, serqoçirim A.dan zavqlanadi, sayoz va qöpollaridan ranjiydi. A.ning mazmunli, serzavq, kulgili çiqişida taraflardan hozirjavoblik, badihagöylik, şuningdek mavzuga aloqador keng va çuqur ma'noli sözlarni topa biliş, yuz, köz, qöl, tana harakatlaridan, tovuş va imo-işoralardan örinli foydalana biliş talab etiladi.

A. turlarini mukammal egallagan, katta davralarda tortişa oladigan kişilar askiyaçi, askiyaboz deb ataladi. Turkistonda bunday kişilar badihagöy nomi b-n yuritilgan. Askiyaçi tilning keng imkoniyatlarini puxta egallagan, söz öyini, qoçirim, hazil-mutoyiba, kinoya, taşbih, kesatiq, öxşatiş, mubolağa, masxara kabi hajv san'ati vositalaridan ustalik b-n foydalana oladigan bölişi lozim. A. tortişuvida zakiylik, hozir-javoblik asosiy mezon hisoblanadi. A.ning vazifasi kulgi çiqariş orqali kişilarning kayfiyatini rostlaş, ularga zavq baxş etiş, muayyan mavzu doirasida ularning bilimlarini yanada kengaytiriş, aklini, fikrini çarxlaş, ziyrak, hozirjavob bölişga da'vat etiş, şu b-n birga turmuşdagi va ayrim kişilar xulqidagi kamçiliklar ustidan yengil kulgi uyğotişdir. A.ning payrov, qofiya, radif, tutal, öxşatdim, bölasizmi, bahri bayt, safsata, «gulmisiz, jambilmisiz, rayhonmisiz», şirinkorlik, afsona, rabbiya, laqab kabi turlari bor. A. özbek xalqi orasida köp asrlardan beri mavjud bölib, uning dastlabki şakli uruğçilik davrida paydo bölgan. Alohida janr sifatida, asosan, 15- a.dan şakllangan. Bu davrda Mir Sarbirahça, Mavlono Burhonilang, Said Ğiyosiddin şarfa, Mavlono Xalil Sahof, Muhammad Badaxşiy kabi maşhur askiyaçilar yaşagan. Bular orasida eng iste'dodlisi va atoqlisi Mavlono Abdulvose' munşiy bölgan. 18 — 19-a.larda A., ayniqsa, Farğona vodiysi va Toşkentda rivojlangan. Baçqir qişloği (Farğona vodiysi)da Dexlon yuzboşi Şernazarov (1860— 1942) va Zangiota qişloği (Toşkent)da Saidahmad askiyaçi (1880— 1940) kabi maşhur askiyaçilar ötgan. Ularning an'analarini 20- a.ning 40 — 60- y.larida Erka qori Karimov, Mamayusuf Tillaboyev, Yusufjon Şakarjonov, Rasul qori Mamadaliyev, Aka Buxor Zokirov va b. davom ettirdilar. Keyingi yillar Tursunbuva (Ijroqömbuva) Aminov, Mamaroziq Ishoqov, Rahmatqul va Abdullajon Yaşarovlar, Abdulhay Maxsum Qozoqov, Mamajon Madaminov, Toşkentda aka-uka Şojalilovlar A. rivojiga katta hissa qöşdilar. 50- yillardan A. konsert dasturlariga ham kiritildi. Lutfixonim Sarimsoqova, Jöraxon Sultonov, Ma'murjon Uzoqov, Muhammadjon Mirzayev, Ğanijon Toşmatov, Gavhar Rahimova, Soyib Xöjayev kabi san'atkorlar A.ni teatr sahnasiga olib çiqib, tomoşabinlarga manzur qilganlar. Hozir ham bayram, sayillar va töy marosimlarida A. musobaqalari, keçalari va h. k. ötkazib turiladi, askiyaçilarning respublika köriklari uyuştiriladi. 1960- y.larda ToşDU va San'atşunoslik in-ti folklor ekspeditsiyalari köplab A. aytişuvlarini yozib oldi. A. payrovlari yozilgan plastinkalar çiqarildi. «Askiya» hujjatli filmi (rej. M. Qayumov) yaratildi.

A. oğzaki va yozma adabiyotda ham uçraydi: «Alpomiş», «Kuntuğmuş» dostonlarida A.ga xos qoçirimlar, söz öyinlariga boy parçalar bor. Navoiyning «Majolis un-nafois», K. Yaşinning «Tor-mor» dramasi va b. asarlarda A. vositasida yaratilgan maroqli epizodlar, tili A. yordamida individuallaştirilgan personajlar mavjud. Hozir A.ning payrov turi ayniqsa keng rivoj topgan.

Ad.: Muhammadiyev R., Askiya, T., 1970; Qodirov M.X., Özbek xalq tomoşa san'ati, T., 1981.

Komil Imomov, Muhsin Qodirov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АСКИЯ (араб, закий — ўткир зеҳнли, ҳозиржавоб) — ўзбек халқ оғзаки ижоди тури; фольклор жанри; икки ва ундан зиёд киши ёки гуруҳнинг халқ йиғинлари (сайил, тўй, байрам)да маълум мавзу бўйича бадиий сўзда тортишуви. Тарафлар баъзан даврада, баъзан қарама-қарши ўтирган, турган ёки юрган ҳолда тез жавоб беришга, ўз жавобларини лўнда, сермаъно, латиф, таъсирли, жозибали ва кулгили чиқаришга ҳаракат қиладилар. Жавоб топишда қайси тараф мавзу, жанр доирасидан четлашса ёки сўз танлашда пала-партишликка йўл қўйса ўша тараф енгилган ҳисобланади. Томошабин ўз кулгиси ва эҳтиросли қийқириқлари б-н тарафлар ва уларнинг жавобларига баҳо бериб боради; мазмундор, серқочирим А.дан завқланади, саёз ва қўполларидан ранжийди. А.нинг мазмунли, серзавқ, кулгили чиқишида тарафлардан ҳозиржавоблик, бадиҳагўйлик, шунингдек мавзуга алоқадор кенг ва чуқур маъноли сўзларни топа билиш, юз, кўз, қўл, тана ҳаракатларидан, товуш ва имо-ишоралардан ўринли фойдалана билиш талаб этилади.

А. турларини мукаммал эгаллаган, катта давраларда тортиша оладиган кишилар аскиячи, аскиябоз деб аталади. Туркистонда бундай кишилар бадиҳагўй номи б-н юритилган. Аскиячи тилнинг кенг имкониятларини пухта эгаллаган, сўз ўйини, қочирим, ҳазил-мутойиба, киноя, ташбиҳ, кесатиқ, ўхшатиш, муболаға, масхара каби ҳажв санъати воситаларидан усталик б-н фойдалана оладиган бўлиши лозим. А. тортишувида закийлик, ҳозир-жавоблик асосий мезон ҳисобланади. А.нинг вазифаси кулги чиқариш орқали кишиларнинг кайфиятини ростлаш, уларга завқ бахш этиш, муайян мавзу доирасида уларнинг билимларини янада кенгайтириш, аклини, фикрини чархлаш, зийрак, ҳозиржавоб бўлишга даъват этиш, шу б-н бирга турмушдаги ва айрим кишилар хулқидаги камчиликлар устидан енгил кулги уйғотишдир. А.нинг пайров, қофия, радиф, тутал, ўхшатдим, бўласизми, баҳри байт, сафсата, «гулмисиз, жамбилмисиз, райҳонмисиз», ширинкорлик, афсона, раббия, лақаб каби турлари бор. А. ўзбек халқи орасида кўп асрлардан бери мавжуд бўлиб, унинг дастлабки шакли уруғчилик даврида пайдо бўлган. Алоҳида жанр сифатида, асосан, 15- а.дан шаклланган. Бу даврда Мир Сарбираҳча, Мавлоно Бурҳониланг, Саид Ғиёсиддин шарфа, Мавлоно Халил Саҳоф, Муҳаммад Бадахший каби машҳур аскиячилар яшаган. Булар орасида энг истеъдодлиси ва атоқлиси Мавлоно Абдулвосеъ мунший бўлган. 18 — 19-а.ларда А., айниқса, Фарғона водийси ва Тошкентда ривожланган. Бачқир қишлоғи (Фарғона водийси)да Дехлон юзбоши Шерназаров (1860— 1942) ва Зангиота қишлоғи (Тошкент)да Саидаҳмад аскиячи (1880— 1940) каби машҳур аскиячилар ўтган. Уларнинг анъаналарини 20- а.нинг 40 — 60- й.ларида Эрка қори Каримов, Мамаюсуф Тиллабоев, Юсуфжон Шакаржонов, Расул қори Мамадалиев, Ака Бухор Зокиров ва б. давом эттирдилар. Кейинги йиллар Турсунбува (Ижроқўмбува) Аминов, Мамарозиқ Исҳоқов, Раҳматқул ва Абдуллажон Яшаровлар, Абдулҳай Махсум Қозоқов, Мамажон Мадаминов, Тошкентда ака-ука Шожалиловлар А. ривожига катта ҳисса қўшдилар. 50- йиллардан А. концерт дастурларига ҳам киритилди. Лутфихоним Саримсоқова, Жўрахон Султонов, Маъмуржон Узоқов, Муҳаммаджон Мирзаев, Ғанижон Тошматов, Гавҳар Раҳимова, Сойиб Хўжаев каби санъаткорлар А.ни театр саҳнасига олиб чиқиб, томошабинларга манзур қилганлар. Ҳозир ҳам байрам, сайиллар ва тўй маросимларида А. мусобақалари, кечалари ва ҳ. к. ўтказиб турилади, аскиячиларнинг республика кўриклари уюштирилади. 1960- й.ларда ТошДУ ва Санъатшунослик ин-ти фольклор экспедициялари кўплаб А. айтишувларини ёзиб олди. А. пайровлари ёзилган пластинкалар чиқарилди. «Аския» ҳужжатли фильми (реж. М. Қаюмов) яратилди.

А. оғзаки ва ёзма адабиётда ҳам учрайди: «Алпомиш», «Кунтуғмуш» достонларида А.га хос қочиримлар, сўз ўйинларига бой парчалар бор. Навоийнинг «Мажолис ун-нафоис», К. Яшиннинг «Тор-мор» драмаси ва б. асарларда А. воситасида яратилган мароқли эпизодлар, тили А. ёрдамида индивидуаллаштирилган персонажлар мавжуд. Ҳозир А.нинг пайров тури айниқса кенг ривож топган.

Ад.: Муҳаммадиев Р., Аския, Т., 1970; Қодиров М.Х., Ўзбек халқ томоша санъати, Т., 1981.

Комил Имомов, Муҳсин Қодиров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.