Askomitsetsimonlar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 699-b. — ziyouz.com
Askomitsetsimonlar ASKOMITSETSIMONLAR, xal taçali zamburuğlar (Ascomycetes) — maxsus xaltaçalarda rivojlanib yetiladigan sporalar orqali köpa-yuvçi zamburuğlar sinfi. 42000 dan ortiq turi bor. Ba'zi turlari jinssiz yöl b-n turli konidial sporalar hosil qiladi. Zamburuğ mitseliysi bir yadro (gaplofaza) hujayrali va xaltaça hosil qiluvçi qöş yadro (diplofaza) hujayrali giflardan iborat. A.ning eng sodda tuzilgan vakillarida xaltaça bevosita zigotaaan yetiladi; bunda giflarning ikki hujayrasi va hujayra yadrolari özaro qöşilib, zigota hosil qiladi, zigota esa öz navbatida xaltaçaga aylanadi. Ayni vaqtda kopulyatsiya tufayli yuzaga kelgan zigota yadrosi reduksiya yöli b-n ketma-ket bölina boradi. Şu tariqa ikki yoki uç bölinişdan söng törtta yoki sakkizta gaploid yadrolar, ularning yonida esa şu yadrolar soniga teng keladigan askosporalar hosil böladi. Bunda zigotadan bitta xaltaça yetiladi. Biroq köpçilik A.da (ayniqsa tanasidagi xaltaçalari töda-töda bölib örnaşgan vakillarida) zigotadan bitta emas, bir neçta xaltaça hosil böladi. A. asosan tana tuzilişiga va qisman xaltaça şakliga mos holda bölinadi. Ular yalanğoç xaltaçalilar, ya'ni tuban A. (Gymnoasci), mevaxaltaçalilar (Carpoasci) va lokuloaskomitsetlar (Loculoasci) deb ataluvçi uçta kenja sinfga hamda bir neça oilalarga bölinadi. Keng tarqalgan, köpçilik saprofitlar tuproqda, turli organik qoldiqlarda uçraydi, oziq-ovqat mahsulotlarida köpayib, ularni buzadi. Lişayniklar tanasida yaşaydigan barça zamburuğlar A.ga kiradi. Konidiya davrida köpçilik A. ösimlik, hayvonlarda parazitlik qiladi, sellyulozani va har xil sanoat mahsulotlarini yemirib zarar keltiradi. A. mikrobiologiya sanoatida fermentlar, antibiotiklar va b. mahsulotlar oliş maqsadida foydalaniladi. Bir qança turlari (qöziqorin, stroçok, tryufel va b.)dan oziq-ovqat sifatida foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АСКОМИЦЕТСИМОНЛАР, хал тачали замбуруғлар (Ascomycetes) — махсус халтачаларда ривожланиб етиладиган споралар орқали кўпа-ювчи замбуруғлар синфи. 42000 дан ортиқ тури бор. Баъзи турлари жинссиз йўл б-н турли конидиал споралар ҳосил қилади. Замбуруғ мицелийси бир ядро (гаплофаза) ҳужайрали ва халтача ҳосил қилувчи қўш ядро (диплофаза) ҳужайрали гифлардан иборат. А.нинг энг содда тузилган вакилларида халтача бевосита зиготааан етилади; бунда гифларнинг икки ҳужайраси ва ҳужайра ядролари ўзаро қўшилиб, зигота ҳосил қилади, зигота эса ўз навбатида халтачага айланади. Айни вақтда копуляция туфайли юзага келган зигота ядроси редукция йўли б-н кетма-кет бўлина боради. Шу тариқа икки ёки уч бўлинишдан сўнг тўртта ёки саккизта гаплоид ядролар, уларнинг ёнида эса шу ядролар сонига тенг келадиган аскоспоралар ҳосил бўлади. Бунда зиготадан битта халтача етилади. Бироқ кўпчилик А.да (айниқса танасидаги халтачалари тўда-тўда бўлиб ўрнашган вакилларида) зиготадан битта эмас, бир нечта халтача ҳосил бўлади. А. асосан тана тузилишига ва қисман халтача шаклига мос ҳолда бўлинади. Улар яланғоч халтачалилар, яъни тубан A. (Gymnoasci), мевахалтачалилар (Carpoasci) ва локулоаскомицетлар (Loculoasci) деб аталувчи учта кенжа синфга ҳамда бир неча оилаларга бўлинади. Кенг тарқалган, кўпчилик сапрофитлар тупроқда, турли органик қолдиқларда учрайди, озиқ-овқат маҳсулотларида кўпайиб, уларни бузади. Лишайниклар танасида яшайдиган барча замбуруғлар А.га киради. Конидия даврида кўпчилик А. ўсимлик, ҳайвонларда паразитлик қилади, целлюлозани ва ҳар хил саноат маҳсулотларини емириб зарар келтиради. А. микробиология саноатида ферментлар, антибиотиклар ва б. маҳсулотлар олиш мақсадида фойдаланилади. Бир қанча турлари (қўзиқорин, строчок, трюфель ва б.)дан озиқ-овқат сифатида фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.