Asosiy fondlar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 703-b. — ziyouz.com
Asosiy fondlar ASOSIY FONDLAR, korxonalarning asosiy fondlari— i. ç.ga uzoqxizmat qiladigan, öz natural buyum şaklini uzoq vaqt özgartir-magan holda i. ç. jarayonida bir neça bor qatnaşadigan mehnat qurollari va vositalari. Odatda A. f.ga i.ç.da bir yildan ortiq xizmat körsatadigan mol-mulk kiritiladi (rivojlangan kapitalistik davlatlarda A. f. örniga asosiy kapital tuşunçasi qöllaniladi). A. f. öz qiymatini tayyor mahsulotga asta-sekin, bir neça yillik i. ç. jarayonida qismlar b-n ötkazadi, mahsulot sotilgaç, korxonaga pul şaklida qaytib keladi (q. Amortizatsiya ajrat-malari). A. f. qiymat jihatidan korxonaga qöyilgan pul bölsa, moddiy jihatdan bino, inşootlar, maşinauskuna va b.dan iborat. A. f. ning qiymat ifodasi buxgalteriya balansida asosiy vositalar deb yurtiladi. I. ç.datutgan örniga qarab A. f. asosiy i. ç. va asosiy noişlab çiqariş fondlariga bölinadi. Asosiy i. ç. fondlari i. ç. jarayonida mahsulotlar yaratişda qatnaşadi. Ular tarmoqlararo taqsimlanişi jihatidan sanoat, quriliş, transport, q. x. fondlaridan iborat böladi, texnologik jihatdan aktiv va passiv fondlarga bölinadi. Aktiv fon-dlar mahsulot yaratişda bevosita qat-naşuvçi mehnat qurollaridan, passiv fondlar i. ç.ning moddiy şaroiti bölgan qurilmalar, binolar, inşootlar, omborlar va b.dan iborat. Mod-diy-natural tarkibiga köra A. f. quyidagi guruhlarga ajratiladi: binolar, inşootlar; uzatma qurilmalar; quvvat maşinalari va jihozlari; iş maşinalari va jyhozlari; transport vositalari; i. ç. va xöjalik inventari; ulov va mahsuldor çorva; mevali boğlar va daraxtlar; yerlarni yaxşilaşga sarflangan kapital xarajatlar. Asosiy noişlab çiqariş fondlariga uy-joy binolari, maktablar, klublar, davolaş muassasalari va b. kiradi. Q. x. korxonalarida A. f. balansida irrigatsiya-melioratsiya fondlari qiymati alohida bandda körsatiladi (ular inşootlar tarkibida hisobga kiritiladi). Xöjaliklarning A. f. buxgalteriya hisobida 01 raqamli hisobvaraqda qayd etiladi, natural hamda qiymat körsat-kiçlarida hisobga olinadi. Natural körsatkiçlar (donasi, Vt hisobidagi quvvat, m2 hisobidagi sathi va b.) A. f.ning sifat va miqdori tarkibi, xöjaliklarning i. ç. imkoniyatlari, sotib olingan texnika yoki bino, inşootning qurilgan vaqti haqida tasavvur beradi. A. f. qiymati joriy narxlarda yoki qiyosiy narxlarda hisoblanadi. Hisobga oliş asosiy vositalarning barça körinişlarini turlar böyiça taqqoslaşga, ularning jami qiymatini, ulardagi yangi tayyor mahsulotga ötadigan eskiriş darajasini aniqlaşga imkon beradi. A. f. real miqdori mamlakatning iqtisodiy salohiyatini, i. ç. quvvatini körsatadi. ÖzR xalqxöjaligi barça tarmoqlarining asosiy i. ç. fondlari amaldagi (joriy) narxlarda 1993 y.da 19218,1 mlrd. sömni taşkil etgan.
Ahmadjon Ölmasov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АСОСИЙ ФОНДЛАР, корхоналарнинг асосий фондлари— и. ч.га узоқхизмат қиладиган, ўз натурал буюм шаклини узоқ вақт ўзгартир-маган ҳолда и. ч. жараёнида бир неча бор қатнашадиган меҳнат қуроллари ва воситалари. Одатда А. ф.га и.ч.да бир йилдан ортиқ хизмат кўрсатадиган мол-мулк киритилади (ривожланган капиталистик давлатларда А. ф. ўрнига асосий капитал тушунчаси қўлланилади). А. ф. ўз қийматини тайёр маҳсулотга аста-секин, бир неча йиллик и. ч. жараёнида қисмлар б-н ўтказади, маҳсулот сотилгач, корхонага пул шаклида қайтиб келади (қ. Амортизация ажрат-малари). А. ф. қиймат жиҳатидан корхонага қўйилган пул бўлса, моддий жиҳатдан бино, иншоотлар, машинаускуна ва б.дан иборат. А. ф. нинг қиймат ифодаси бухгалтерия балансида асосий воситалар деб юртилади. И. ч.датутган ўрнига қараб А. ф. асосий и. ч. ва асосий ноишлаб чиқариш фондларига бўлинади. Асосий и. ч. фондлари и. ч. жараёнида маҳсулотлар яратишда қатнашади. Улар тармоқлараро тақсимланиши жиҳатидан саноат, қурилиш, транспорт, қ. х. фондларидан иборат бўлади, технологик жиҳатдан актив ва пассив фондларга бўлинади. Актив фон-длар маҳсулот яратишда бевосита қат-нашувчи меҳнат қуролларидан, пассив фондлар и. ч.нинг моддий шароити бўлган қурилмалар, бинолар, иншоотлар, омборлар ва б.дан иборат. Мод-дий-натурал таркибига кўра А. ф. қуйидаги гуруҳларга ажратилади: бинолар, иншоотлар; узатма қурилмалар; қувват машиналари ва жиҳозлари; иш машиналари ва жйҳозлари; транспорт воситалари; и. ч. ва хўжалик инвентари; улов ва маҳсулдор чорва; мевали боғлар ва дарахтлар; ерларни яхшилашга сарфланган капитал харажатлар. Асосий ноишлаб чиқариш фондларига уй-жой бинолари, мактаблар, клублар, даволаш муассасалари ва б. киради. Қ. х. корхоналарида А. ф. балансида ирригация-мелиорация фондлари қиймати алоҳида бандда кўрсатилади (улар иншоотлар таркибида ҳисобга киритилади). Хўжаликларнинг А. ф. бухгалтерия ҳисобида 01 рақамли ҳисобварақда қайд этилади, натурал ҳамда қиймат кўрсат-кичларида ҳисобга олинади. Натурал кўрсаткичлар (донаси, Вт ҳисобидаги қувват, м2 ҳисобидаги сатҳи ва б.) А. ф.нинг сифат ва миқдори таркиби, хўжаликларнинг и. ч. имкониятлари, сотиб олинган техника ёки бино, иншоотнинг қурилган вақти ҳақида тасаввур беради. А. ф. қиймати жорий нархларда ёки қиёсий нархларда ҳисобланади. Ҳисобга олиш асосий воситаларнинг барча кўринишларини турлар бўйича таққослашга, уларнинг жами қийматини, улардаги янги тайёр маҳсулотга ўтадиган эскириш даражасини аниқлашга имкон беради. А. ф. реал миқдори мамлакатнинг иқтисодий салоҳиятини, и. ч. қувватини кўрсатади. ЎзР халқхўжалиги барча тармоқларининг асосий и. ч. фондлари амалдаги (жорий) нархларда 1993 й.да 19218,1 млрд. сўмни ташкил этган.
Аҳмаджон Ўлмасов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.