Astrofizika

Astrofizika (ostro... va fizika) — astronomiyaning eng katta bölimlaridan biri. Osmon jismlarining fizik tuzilişi va xususiyatlarini, kimyoviy tarkibini, paydo bölişi, rivojlanişi va taqdirini, yuza va içki qatlamlarida röy berayotgan fizik jarayonlar tabiatini hamda ular orasidagi muhitning fizik xususiyatlarini örganadi. 19-a.ikkinçi yarmida fotografiya, fotometriya va spektral tahlilning rivojlanişi va astronomik kuzatişlarda qöllanişi A.ning jadal rivojlanişiga imkon berdi. A. amaliy va nazariy qismlardan iborat. Amaliy A. osmon jismlari va ular orasidagi muhitni tadqiq etiş usullari va vositalarini işlab çiqiş va ularni astronomik kuzatişlarga tadbiq etiş, osmon yoritqiçlari yoruğligini va spektrini ölçaşlardan olingan ma'lumotlarni tahlil qiliş va yoritqiçlarning fizik körsatkiçlarini topiş va rivojlaniş qonuniyatlarini örganiş kabi masalalar b-n şuğullanadi. Nazariy A. kuzatuv ma'lumotlari asosida erişilgan fundamental natijalarning fizik tabiatini tuşuntiriş, örganilayotgan obyekt modelini tuziş, fizik parametrlarining vaqt davomida özgariş qonuniyatlarini topiş b-n birga model b-n real obyektni bir-biriga mos keltirişga intiladi. Hoz. zamon A.si köp tölqinli fan bölib, u elektromagnit nurlaniş spektrining barça diapazonlarda (gamma, rentgen, ultrabinafşa, optik, infraqizil va radiotölqinlarda) tadqiqotlar olib bormoqda.

A. tadqiqot obyektlari, vosita va usullariga köra quyidagi bölimlardan taşkil topgan: Quyoş fizikasi, sayyoralar fizikasi, meteor, asteroidva kometalar fizikasi, özgaruvçan yulduzlar fizikasi, yulduzlar evolyutsiyasi va «fizikasi, Galaktika astronomiyasi, yulduzlararo muhit fizikasi, Galaktikadan taşki astronomiya, plazma A.si, relyativistik A., gamma astronomiya, rentgen astronomiyasi, ultrabinafşa astronomiya, infraqizil A., ast-rofotometriya, astrokolorimetriya, astrospektroskopiya, neytrino astronomiyasi va b. Oxirgi bir neça ön yil mobaynida A.ning eng katta yönalişi hisoblanib kelingan radioastronomiya kuçli radioteleskoplar yordamida fundamental ahamiyatga ega bölgan turli radiomanbalar (pulsarlar, kvazarlar, radiogalaktikalar va h.k.)ni topib, ularning tuzilişi va radionurlaniş mexanizmlarini örganib çiqdi. Hozir u A.dan ajralib, astronomiya bölimlaridan biriga aylangan. A. fani fizika, mexanika, geofizika, kimyo b-n va şuningdek astronomiyaning boşqa bölimlaridan yulduzlar astronomiyasi, kosmogoniya hamda kosmologiya b-n boglikdir. A. fizikaning turli xil muammolarini hal qilişga yordam beradi. Mas, umumiy nisbiylik nazariyasida başorat qilingan nörning gravitatsion maydonda egilişi yoki relyativistik tezliklarda fazo va vaqtning hamda modda xususiyatlarining özgarişi, ele-mentar zarralarning hosil bölişi va özaro töqnaşuvlari, yadroviy reaksiya va b. köplab masalalar şular jumlasiga kiradi. Osmon yoritqiçi nuri Yer atmosfera orqali ötayotganda u miqdoriy va sifatiy özgarişlarga duçor böladi. Bu özgarişlarni hisobga olişda A. geofizik ma'lumotlarga tayanadi.

Koinot moddasi asosan plazma holatda. Kosmik şaroitda plazmaning ionlaniş darajasi juda yuqori bölib, Kuyoş toji, yulduzlar yadro qismida, qaynoq gaz tumanlarida deyarli töla ionlaniş holatida böladi. Kosmik plazma evolyutsiyasi avvalambor magnit maydon tuzilişi va kuçlanganligiga boğliq. Kuyoş doğlari, uning atmosferasidagi toj tuynuklari, pulsarlardan kelayotgan impuls davri ularning öz öki atrofida aylaniş davrlariga tengligi, ziçligi katta hamda ölçami esa kiçik qator kompakt yulduzlar yaqinida sodir bölayotgan faol jarayonlar va b. jicmning magnit maydoni tabiati b-n tuşuntiriladi. Barça yulduzlarning kimyoviy tarkibi deyarli bir xil, ya'ni 70% vodoroddan, 27% geliydan tarkib topgan. Kimyoviy elementlarning paydo bölişi Koinot rivojlanişining dastlab-ki bosqiçlari va yulduzlarda röy beradigan falokatli jarayonlar b-n boğliq. A. Koinotning kimyoviy evolyutsiyasi b-n ham şuğullanadi.

A.da kuzatişlar rasadxonalarda olib boriladi. A.da keyingi bir neça ön yillarda qilingan eng buyuk kaşfiyotlar: 1963 y. «çaqaloq» galaktikalar — kvazarlar, 1967 y. öz öqi atrofida aylaniş davri 2 sekunddan kiçik bölgan radiomanbalar — pulsarlar, 1965 y. Koinotning kengayişi b-n boğliq reliktiv nurlaniş, 1973 y. «Skaylab» nomli kosmik st-yada (AQŞ) örnatilgan rentgen teleskop yordamida Quyoşning rentgen nurlanişi, 1975 i. qöşaloq yulduzlarda ma'lum davr b-n kuçli rentgen çaqnaşi xususiyatiga ega bölgan barsterlar kaşf etilgan. Umu-man olganda 70-y. larda önlab kosmik rentgen nurlaniş manbalari oçildi. Ularning köpçiligi aynan qöşaloq yulduz taşkil etuvçilaridan biri ekanligi aniqlandi. Mas, Oqquş X—I (Oqquş yulduz turkumiga kiradigan birinçi rentgen nur manbai) yoki Çayon X—I. Rentgen nur manbalari Galaktikamiz markazida juda kup va ziç joylaşgani aniqlandi. Gamma nur manbalarni axtariş davom etmoqda. Kosmik apparatlar Quyoşning ultrabinafşa nurini örganişga yordam beradi. Quyoş spektrining bu qismida kuçli emission çiziqlar borligi kaşf etildi. Ular orasida vodorodning Layman alfa çiziği, ionlangan geliyning rezonans çiziqlari va S, N, O va Si ionlarining çiziqlari bor. Keyingi 20 yilda Kuyoşni tekşirişlar eng salmoqli böldi. 70-y.lar oxirida Quyoş şari qobiğining 5 min. li davr b-n siqilib-kengayib turişi, ya'ni pulsatsiyalanişi kaşf etildi. Bu kaşfiyot Kuyoşning içki qatlamlarini örganişga keng imkoniyatlar oçib berdi. 80-y.lar oxirlarida Kuyoşning töla energiyasi Kuyoş faolligi b-n sinxron holda 11 yillik davr b-n özgarib turişi kaşf etildi. Bu özgarişlar Kuyoş yuziga uning içki katlamlaridan çiqibbotib turadigan magnit may-donlar b-n boğliqyaigi aniqlandi. Bu kaşfiyotlar yulduzlarda ham şunday jarayonlar bormikan, degan muammoni qöydi. Quyoş singari faollikka ega bir neça yulduzlarning pulsatsiyalanişi A.ning tekşiriş rejalarida turibdi. Kosmonavtika A.ni fazoda eksperimentlar ham ötkaza oladigan fanga aylantirdi.

Özbekistonda A.ning Kuyoş fizikasi va özgaruvçan yulduzlar fizikasi, Galaktika astronomiyasi, yulduzlar evolyutsiyasi va fizikasi hamda Galaktikadan taşki astronomiya bölimlari böyiça i.t.lar olib boriladi. Astrofizik tadqikrtlar asosan Özbekiston FA Astronomiya in-tida, ÖzMU Astronomiya kafedrasi va Toşkent pedagogika untida bajariladi. Kuzatuv ma'lumotlari esa asosan Kitob astronomik rasadxonalari majmuasining Maydanak toğ rasadxonasida, Astronomiya in-ti Kumbel filiali st-yasi va Toşkent hududida bajariladi. Quyoş atmosferasidagi doğlar va ularning guruhlari, turli çaqnaşlar hamda toj tuynuklari tabiati örganiladi. Quyoş fizikasining gelioseysmologiya yönalişida uning içki tuzilişi muammosi böyiça IRIS va TON xalqaro dasturlari doirasida i.t. olib boriladi. Yulduzlar fizikasi yönalişlarida esa oxirgi çorak asr davomida bajarilgan kuzatişlar natijasida Somon yölida qator «çaqaloq» yulduzlar va ularning guruh sifatida paydo bölgan joylari topilib tadqiq qilingan hamda bir qança ziç qöşaloq yulduzlarning fizik xususiyatlari örganilgan. Galaktika astronomiyasi sohasida 20 ga yaqin turli yulduzlar tödalarining kinematikasi va tuzilişiga oid tadqiqotlar hamda Galaktikamiz taşkil etuvçilarining evolyutsiyasi va benda körinmas massa effekti örganilgan. Galaktikadan taşqi astronomiya yönalişida galaktikalar global evolyutsiyasining kollaps davri uçun birinçi bor noçiziqli nostatsionar modellari tuzilib, ularning gravitatsion beqarorligi, spiral va elliptik galaktikalarning paydo bölişi muammolari örganilmoqda hamda zaryad yiğuvçi kuçli matritsa yordamida Maydanak rasadxonasida kvazarlar monitoringi bajarilmoqda.

Ad.Maseviç A. G.Dutukov A. V., Evolyutsiya zvyozd. Teoriya i nablyudeniya, M., 1988; Nuriddinov S. N., Somon yöli fizikasi, T., 1989.

Salohiddin Nuriddinov, Isroil Sattorov.