Astrofotometriya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 732-b. — ziyouz.com
Astrofotometriya (ostro... va foto, yun. metreo — ölçayman) — amaliy astrofizika bölimi; u osmon jismlaridan kelayotgan nurlarni ölçaş va nurlaniş spektrining turli qismlari ravşanligini örganiş b-n şuğullanadi. Yoritqiçlar ravşanligini aniqlaşning eng sodda yöllari vizual va fotografik usullar hisoblanadi. Bunda ravşanligi ma'lum bölgan (standart) yulduzlardan taqqoslaş maqsadida foydalaniladi. Zamonaviy i.t. işlari A.da asosan turli fotoelektrik nur qabul qilgiçlar, xusu-san, fotoelektron köpaytirgiç, fotoqarşilik, fotodiod va b. yordamida bajariladi. Bularning samarasi fotoemulsiyaga nisbatan kamida yuz marta yuqori. A.da zaryad aloqasiga asoslangan matritsali asboblar (SSD) qöllaniladi; bunda fotoelektrik va fotografik (tasvirni hosil qiliş) xususiyatlari birgalikda hisobga olingan. Astrofizik obyektlar spektrida energiya taqsimotini örganiş maqsadida köp rangli A. qöllaniladi. U tölqin uzunlik A böylab spektrning turli qismlari uçun nurlaniş oqimini ölçaydi va natijalarni yulduz kattaligi m birligida ifodalab beradi. Pogson formulasidan yoritilganlik nurlaniş intensivligi 1 ga tögri mutanosib ekani sa-babli, bu formula yordamida quyidagi munosabat keltirib çiqariladi.
Uşbu ayirma yulduzning rang körsatkiçi deyiladi. Uning qiymati qançalik katta bölsa, yulduz rangi şunçalik «qizil» hisoblanadi va bu rang ma'lum spektral oraliqqa mansub böladi. Umuman, yulduz kattaligi neç-ta spektral oraliq uçun topilişiga qarab şunça rangli fotometriya qöllanilgan deyiladi. Yulduzlar spektrining turli qismlari uçun energiya taqsimotini örganiş dastlab fotometrik sistemani işlab çiqişlikni talab etadi. Bu sistemaga har bir rangning effektiv tölqin uzunligi, uning effektiv yarim kengligi DA fotometrik standartlari (ma'lum yulduzlar uçun ölçangan nurlaniş oqimi qiymatlari) va b. kiradi. Fotometrik sistemalar uç turga bölinadi: keng polosali (DA>300 A°), örtaça polosali (100A)<DA<300A) va tor polosali (DA<100A). Amalda köproq keng polosali A. qöllanilib, ayniqsa uç rangli U (ultrabinafşa), V (kök), V (sariq) sistema yordamida topilgan U — V va V — V rang körsatkiçlar orasidagi statistik diagrammadan zarur ma'lumotlar olinadi. Bu sistemani A böyiça davom ettirib, qizil (K) va infraqizil (I) kattaliklar ham ki-ritilsa, beş rangli fotometriya hosil bölib, qöşimça rang körsatkiçlar yordamida yoritqiçning fizik xususiyatlari çuqurroq örganiladi. Hozir 12 rangli keng polosali fotometrik sistema işlab çiqilgan. Örtaça va tor polosali sistemalar faqat maxsus hollarda işlatiladi.
Salohiddin Nuriddinov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АСТРОФОТОМЕТРИЯ (остро... ва фото, юн. metreo — ўлчайман) — амалий астрофизика бўлими; у осмон жисмларидан келаётган нурларни ўлчаш ва нурланиш спектрининг турли қисмлари равшанлигини ўрганиш б-н шуғулланади. Ёритқичлар равшанлигини аниқлашнинг энг содда йўллари визуал ва фотографик усуллар ҳисобланади. Бунда равшанлиги маълум бўлган (стандарт) юлдузлардан таққослаш мақсадида фойдаланилади. Замонавий и.т. ишлари А.да асосан турли фотоэлектрик нур қабул қилгичлар, хусу-сан, фотоэлектрон кўпайтиргич, фотоқаршилик, фотодиод ва б. ёрдамида бажарилади. Буларнинг самараси фотоэмульсияга нисбатан камида юз марта юқори. А.да заряд алоқасига асосланган матрицали асбоблар (ССД) қўлланилади; бунда фотоэлектрик ва фотографик (тасвирни ҳосил қилиш) хусусиятлари биргаликда ҳисобга олинган. Астрофизик объектлар спектрида энергия тақсимотини ўрганиш мақсадида кўп рангли А. қўлланилади. У тўлқин узунлик А бўйлаб спектрнинг турли қисмлари учун нурланиш оқимини ўлчайди ва натижаларни юлдуз катталиги m бирлигида ифодалаб беради. Погсон формуласидан ёритилганлик нурланиш интенсивлиги 1 га тўгри мутаносиб экани са-бабли, бу формула ёрдамида қуйидаги муносабат келтириб чиқарилади.
Ушбу айирма юлдузнинг ранг кўрсаткичи дейилади. Унинг қиймати қанчалик катта бўлса, юлдуз ранги шунчалик «қизил» ҳисобланади ва бу ранг маълум спектрал оралиққа мансуб бўлади. Умуман, юлдуз катталиги неч-та спектрал оралиқ учун топилишига қараб шунча рангли фотометрия қўлланилган дейилади. Юлдузлар спектрининг турли қисмлари учун энергия тақсимотини ўрганиш дастлаб фотометрик системани ишлаб чиқишликни талаб этади. Бу системага ҳар бир рангнинг эффектив тўлқин узунлиги, унинг эффектив ярим кенглиги ДА фотометрик стандартлари (маълум юлдузлар учун ўлчанган нурланиш оқими қийматлари) ва б. киради. Фотометрик системалар уч турга бўлинади: кенг полосали (ДА>300 А°), ўртача полосали (100А)<ДА<300А) ва тор полосали (ДА<100А). Амалда кўпроқ кенг полосали А. қўлланилиб, айниқса уч рангли U (ультрабинафша), В (кўк), V (сариқ) система ёрдамида топилган U — В ва В — V ранг кўрсаткичлар орасидаги статистик диаграммадан зарур маълумотлар олинади. Бу системани А бўйича давом эттириб, қизил (К) ва инфрақизил (I) катталиклар ҳам ки-ритилса, беш рангли фотометрия ҳосил бўлиб, қўшимча ранг кўрсаткичлар ёрдамида ёритқичнинг физик хусусиятлари чуқурроқ ўрганилади. Ҳозир 12 рангли кенг полосали фотометрик система ишлаб чиқилган. Ўртача ва тор полосали системалар фақат махсус ҳолларда ишлатилади.
Салоҳиддин Нуриддинов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.