Astrolyabiya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 717-b. — ziyouz.com
Astrolyabiya (lot. astrolibium), usturlab — joyning geografik koordinatalarini, vaqtni, obyektning azimutini, yulduzlarning çiqiş va botiş paytlarini, şuningdek amaliy astronomiyaning boşqa masalalarini hal qilişda işlatiladigan köçma astronomik asbob. A. qadim zamonlardan (mil. av. 2-a.dan) beri ma'lum. Turli davrlarda tuzilişi va taşqi körinişi turliça bölgan. Örta asrlarda Şarq mamlakatlarida keng tapqalgan. A. darajalarga bölingan doira, çizğiç va vizirlovçi dioptrdan ibo-rat. Yoritqiç balandligini aniqlaş paytida A. maxsus halqa yordamida osib qöyilgan17-a.da tayyorlangan A.larning biri Toşkentdagi tarix muzeyida saqlanmoqda. A. gorizon-tal burçaklarni ölçaşda keng qöllanilgan. Hozir qöllaniladigan A. astrometriya muammolarini hal qilişda keng işlatiladigan murakkab asbob. Şulardan biri Danton A.si deyiladi. Uning yordamida vaqtni, geografik kenglama va uzunlamani aniqlaş. Yer qobiğining harakatini tekşiriş mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АСТРОЛЯБИЯ (лот. astrolibium), устурлаб — жойнинг географик координаталарини, вақтни, объектнинг азимутини, юлдузларнинг чиқиш ва ботиш пайтларини, шунингдек амалий астрономиянинг бошқа масалаларини ҳал қилишда ишлатиладиган кўчма астрономик асбоб. А. қадим замонлардан (мил. ав. 2-а.дан) бери маълум. Турли даврларда тузилиши ва ташқи кўриниши турлича бўлган. Ўрта асрларда Шарқ мамлакатларида кенг тapқалган. А. даражаларга бўлинган доира, чизғич ва визирловчи диоптрдан ибо-рат. Ёритқич баландлигини аниқлаш пайтида А. махсус ҳалқа ёрдамида осиб қўйилган17-а.да тайёрланган А.ларнинг бири Тошкентдаги тарих музейида сақланмоқда. А. горизон-тал бурчакларни ўлчашда кенг қўлланилган. Ҳозир қўлланиладиган А. астрометрия муаммоларини ҳал қилишда кенг ишлатиладиган мураккаб асбоб. Шулардан бири Дантон А.си дейилади. Унинг ёрдамида вақтни, географик кенглама ва узунламани аниқлаш. Ер қобиғининг ҳаракатини текшириш мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.