Astrometriya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 717–719-b. — ziyouz.com
Astrometriya (ostro... va yun. metreo — ölçayman) — astronomiya bölimlaridan biri. Osmon jismlari vaziyatlarini va öziga xos xususiy harakatlarini aniqlaş, ular oraligidagi burçakni ölçaş va Yer yuzidagi joylarning geografik koordinatalarini hamda azimutnk belgilaş, vaqtni ölçaş, osmon jismlari diametrlarini va ular sirtidagi detallarning özaro uzoqligini aniqlaş kabi masalalar b-n şuğullanadi. Asosiy bölimlari: fundamental A., fotografik va meridian A., sferik astronomiya, vaqt va geografik kenglik xizmati. A.ning hamma sohalarida olib boriladigan kuzatiş işlari astronomik asboblar yordamida bajariladi; şuning uçun astronomik asboblarga tegişli xatolarni örganiş va ularning qiymatini topiş A. b-n boğliq muhim masalalardan biri hisoblanadi. Fundamental A.ning asosiy vazifasi — osmon yoritqiçlarining koordinatlarini, muhim astronomik doimiylikni aniqlaş, yulduz kataloglarini tuziş. Osmon yoritqiçlarining koordinatlari odatda meridian doira yoki passaj hamda vertikal doira deb ataladigan maxsus kuzatiş asboblari yordamida aniqlanadi. Bunday kuzatişlar har bir yoritqiçning meridiandan ötiş vaqtida olib boriladi. Yoritqiçlarning koordinatlarini aniqlaşda ikki xil yöl tutiş mumkin: 1) mutlaq usul; bunda yoritqiçlar koordinatlaridan tortib hamma zarur ma'lumotlar yangidan, heç qanday eski kuzatişlarga asoslanmasdan topiladi; 2) nisbiy yoki differensial usulda esa yoritqiçlarning koordinatlari oldingi vaziyatlari yaxşi ma'lum bölgan bir qator yulduzlarga nisbatan kuzatiladi. Şunday yöl b-n aniqlangan koordinatlar yulduz kataloglarida beriladi. Astronomiyaning juda köp masalalarini hal etişda yulduzlarning aniq koordinatlaridan taşqari yana ularning öziga xos xususiy harakatlari ham ma'lum bölişi kerak. Şuning uçun A.ning yana bir muhim vazifasi bir kança yulduzlarning osmon sferasida deyarli vaqt özgarmay qoladigan koordinata tizimida aniqlangan vaziyatlari va xususiy harakatlari berilgan fundamental katalog tuzişdan iborat. Yulduzlarning xususiy harakatlarini aniqlaşda fundamental kataloglar muhim örin tutadi. A.dagi eng ogir masalalardan biri xatolik hisoblanadi. Eng yaxşi fundamental kataloglarda keltiriladigan yulduz koordinatlarining aniqligi ±0,1».
Astronomiya tarixida birinçi yulduz kataloglari Xitoy astronomi Şi Şen (mil. av. 4-a.) va yunon olimi Gipparx tomonidan (mil. av. 2-a.) tuzilgan. 15-a. da Uluğbek rahbarligida tuzilgan katalogda 1018 ta yulduzning vaziyati keltirilgan.
18-a. birinçi yarmiga kelib A. vazifalarini aniqroq yeçişga moslanib maxsus optik asboblar yasaldi. Mas, Pulkovo astronomiya rasadxonasiga örnatilgan ana şunday optik asboblar mutlaq kataloglar tuzişda katta rol öynadi. Keyinçalik Germaniya va b. davlatlarda qator rasadxonalar, jumladan Toşkent rasadxonasi kuzatişlariga asoslangan fundamental kataloglar, mas, FKZ, FK4, FK5 tuzildi. Astronomiya doi-miylaridan biri Quyoş parallaksini aniqlaş A.ning muhim vazifalaridandir; çunki astronomik birlikni ifodalovçi bu kattalik sayyora va yulduzlargaça bölgan masofalarni ölçaşda asos qilib olinadi. Pretsessiya, nutatsiya va aberratsiyani aniqlaş ham A. vazifalaridan hisoblanadi. Olis yulduzlarning vaziyati va xususiy xarakatlari fotografik A. usullaridan foydalanib aniqlanadi. Buning uçun astrograf yordamida osmonning ma'lum qismlari fotosuratga olinadi. Olingan fotosurat — astronegativda çiqqan yulduzlarni maxsus asboblar yordamida ölçaş yöli b-n ularning vaziyatlarini şu astronegativda bor bölgan va aniq koordinatlari kataloglarda berilgan bir qator yoruğ yulduzlarga nisbatan hisoblab topiladi. Bunday masalani yeçişda astronegativdagi töğri burçakli koordinatalar tizi-midan osmondagi sferik koordinatalar tizimiga ötiş muhim örin tu-tadi. Yulduzlarning xususiy harakatlarini fotografik A. usulidan foydalanib topiş uçun oraligida 20—30 y. vaqt ötgan va markazlari bir-biriga mos keladigan ikki astronegativ birga ölçanadi. Söngra hisoblaş yordamida ölçangan natijalardan har bir yulduzning yillik xususiy harakati sferik koordinatalar tizimida topiladi. Fotografik A. yordamida aniqlangan natijalar odatda meridian kuzatişlardan olingan nati-jalardan 1,5 — 2 marta aniqroq böladi. Lekin bunday aniqlikka erişiş uçun fotografik A.ga xos bölgan bir qator xatoliklarni nazarda tutib iş köriladi.
Jahonda bajarilgan eng katta A. işlari sifatida 1933—38 y.larda Toşkentdagi va b. rasadxonalarda birgalikda tuzilgan «Geodeziya yulduzlari katalogi» ni körsatiş mumkin. «Xira yulduzlar katalogi» A. sohasidagi yana bir katta iş bölib, uni tuzişda bir neça rasadxonalarning, jumladan Özbekiston FA Astronomiya in-ti qatnaşişi ham közda tutilgan. Yuz yillar davomida osmon sferasida sezilarli darajada siljimaydigan galaktikalarga tayangan koordinatalar tizimidagi «Xira yulduzlar katalogi»da kuzatiş dasturiga kiritilgan hamma yulduzlarning vaziyatlari va xususiy harakatlari berilişi kerak. Bu işni yanada kengroq olib boriş maqsadida osmonning jan. yarim şaridagi yulduzlar Çili va Boliviyadagi rasadxonalarda muntazam kuzatilmoqda. A.ga doir tadqiqotlarda Özbekiston FA Astronomiya in-ti va ToşDU astronomiya kafedrasi faol qatnaşadi.
Abdusalom Latipov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АСТРОМЕТРИЯ (остро... ва юн. metreo — ўлчайман) — астрономия бўлимларидан бири. Осмон жисмлари вазиятларини ва ўзига хос хусусий ҳаракатларини аниқлаш, улар оралигидаги бурчакни ўлчаш ва Ер юзидаги жойларнинг географик координаталарини ҳамда азимутнк белгилаш, вақтни ўлчаш, осмон жисмлари диаметрларини ва улар сиртидаги деталларнинг ўзаро узоқлигини аниқлаш каби масалалар б-н шуғулланади. Асосий бўлимлари: фундаментал А., фотографик ва меридиан А., сферик астрономия, вақт ва географик кенглик хизмати. А.нинг ҳамма соҳаларида олиб бориладиган кузатиш ишлари астрономик асбоблар ёрдамида бажарилади; шунинг учун астрономик асбобларга тегишли хатоларни ўрганиш ва уларнинг қийматини топиш А. б-н боғлиқ муҳим масалалардан бири ҳисобланади. Фундаментал А.нинг асосий вазифаси — осмон ёритқичларининг координатларини, муҳим астрономик доимийликни аниқлаш, юлдуз каталогларини тузиш. Осмон ёритқичларининг координатлари одатда меридиан доира ёки пассаж ҳамда вертикал доира деб аталадиган махсус кузатиш асбоблари ёрдамида аниқланади. Бундай кузатишлар ҳар бир ёритқичнинг меридиандан ўтиш вақтида олиб борилади. Ёритқичларнинг координатларини аниқлашда икки хил йўл тутиш мумкин: 1) мутлақ усул; бунда ёритқичлар координатларидан тортиб ҳамма зарур маълумотлар янгидан, ҳеч қандай эски кузатишларга асосланмасдан топилади; 2) нисбий ёки дифференциал усулда эса ёритқичларнинг координатлари олдинги вазиятлари яхши маълум бўлган бир қатор юлдузларга нисбатан кузатилади. Шундай йўл б-н аниқланган координатлар юлдуз каталогларида берилади. Астрономиянинг жуда кўп масалаларини ҳал этишда юлдузларнинг аниқ координатларидан ташқари яна уларнинг ўзига хос хусусий ҳаракатлари ҳам маълум бўлиши керак. Шунинг учун А.нинг яна бир муҳим вазифаси бир канча юлдузларнинг осмон сферасида деярли вақт ўзгармай қоладиган координата тизимида аниқланган вазиятлари ва хусусий ҳаракатлари берилган фундаментал каталог тузишдан иборат. Юлдузларнинг хусусий ҳаракатларини аниқлашда фундаментал каталоглар муҳим ўрин тутади. А.даги энг огир масалалардан бири хатолик ҳисобланади. Энг яхши фундаментал каталогларда келтириладиган юлдуз координатларининг аниқлиги ±0,1».
Астрономия тарихида биринчи юлдуз каталоглари Хитой астрономи Ши Шен (мил. ав. 4-а.) ва юнон олими Гиппарх томонидан (мил. ав. 2-а.) тузилган. 15-а. да Улуғбек раҳбарлигида тузилган каталогда 1018 та юлдузнинг вазияти келтирилган.
18-а. биринчи ярмига келиб А. вазифаларини аниқроқ ечишга мосланиб махсус оптик асбоблар ясалди. Мас, Пулково астрономия расадхонасига ўрнатилган ана шундай оптик асбоблар мутлақ каталоглар тузишда катта роль ўйнади. Кейинчалик Германия ва б. давлатларда қатор расадхоналар, жумладан Тошкент расадхонаси кузатишларига асосланган фундаментал каталоглар, мас, ФКЗ, ФК4, ФК5 тузилди. Астрономия дои-мийларидан бири Қуёш параллаксини аниқлаш А.нинг муҳим вазифаларидандир; чунки астрономик бирликни ифодаловчи бу катталик сайёра ва юлдузларгача бўлган масофаларни ўлчашда асос қилиб олинади. Прецессия, нутация ва аберрацияни аниқлаш ҳам А. вазифаларидан ҳисобланади. Олис юлдузларнинг вазияти ва хусусий харакатлари фотографик А. усулларидан фойдаланиб аниқланади. Бунинг учун астрограф ёрдамида осмоннинг маълум қисмлари фотосуратга олинади. Олинган фотосурат — астронегативда чиққан юлдузларни махсус асбоблар ёрдамида ўлчаш йўли б-н уларнинг вазиятларини шу астронегативда бор бўлган ва аниқ координатлари каталогларда берилган бир қатор ёруғ юлдузларга нисбатан ҳисоблаб топилади. Бундай масалани ечишда астронегативдаги тўғри бурчакли координаталар тизи-мидан осмондаги сферик координаталар тизимига ўтиш муҳим ўрин ту-тади. Юлдузларнинг хусусий ҳаракатларини фотографик А. усулидан фойдаланиб топиш учун оралигида 20—30 й. вақт ўтган ва марказлари бир-бирига мос келадиган икки астронегатив бирга ўлчанади. Сўнгра ҳисоблаш ёрдамида ўлчанган натижалардан ҳар бир юлдузнинг йиллик хусусий ҳаракати сферик координаталар тизимида топилади. Фотографик А. ёрдамида аниқланган натижалар одатда меридиан кузатишлардан олинган нати-жалардан 1,5 — 2 марта аниқроқ бўлади. Лекин бундай аниқликка эришиш учун фотографик А.га хос бўлган бир қатор хатоликларни назарда тутиб иш кўрилади.
Жаҳонда бажарилган энг катта А. ишлари сифатида 1933—38 й.ларда Тошкентдаги ва б. расадхоналарда биргаликда тузилган «Геодезия юлдузлари каталоги» ни кўрсатиш мумкин. «Хира юлдузлар каталоги» А. соҳасидаги яна бир катта иш бўлиб, уни тузишда бир неча расадхоналарнинг, жумладан Ўзбекистон ФА Астрономия ин-ти қатнашиши ҳам кўзда тутилган. Юз йиллар давомида осмон сферасида сезиларли даражада силжимайдиган галактикаларга таянган координаталар тизимидаги «Хира юлдузлар каталоги»да кузатиш дастурига киритилган ҳамма юлдузларнинг вазиятлари ва хусусий ҳаракатлари берилиши керак. Бу ишни янада кенгроқ олиб бориш мақсадида осмоннинг жан. ярим шаридаги юлдузлар Чили ва Боливиядаги расадхоналарда мунтазам кузатилмоқда. А.га доир тадқиқотларда Ўзбекистон ФА Астрономия ин-ти ва ТошДУ астрономия кафедраси фаол қатнашади.
Абдусалом Латипов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.